OCOP: Từ nông sản địa phương đến biểu tượng ẩm thực
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) là cơ chế giúp nông sản địa phương và món ăn quê truyền thống bước ra khỏi phạm vi làng xã, được chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu và kể câu chuyện bản địa, từ đó trở thành sản phẩm OCOP Việt có giá trị kinh tế và được nhìn nhận như di sản ẩm thực sống của từng vùng.
Nhìn vào miến dong Bình Liêu, long nhãn Hưng Yên hay nem Hưng Yên truyền thống, có thể thấy rõ: OCOP không phải cuộc thi gắn sao cho sản phẩm, mà là quá trình tái định nghĩa giá trị bản địa. Tỉnh Hưng Yên hiện có gần 6.000 ha nhãn, khoảng 5.700 ha cho thu hoạch và mỗi năm chế biến khoảng 1.000 tấn long nhãn từ 400–500 cơ sở. Những con số này chỉ thực sự “sáng” lên khi gắn với tiêu chuẩn, câu chuyện và thương hiệu. Nếu thiếu OCOP, nhiều sản phẩm vẫn sẽ quanh quẩn trong vai trò quà quê, ít cơ hội bước vào chuỗi hiện đại hay thị trường xuất khẩu.
Miến dong Bình Liêu: khi sợi miến vùng cao mang tham vọng toàn cầu
Miến dong Bình Liêu cho thấy con đường điển hình của một đặc sản vùng cao trở thành sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia: giữ hồn nghề nhưng quyết liệt thay đổi cách sản xuất. Từ những củ dong riềng trên triền núi Quảng Ninh, sợi miến vốn là món ăn quen thuộc trong bếp người dân nay đã trở thành sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia và có mặt tại thị trường Nhật Bản. Đây không còn là câu chuyện bán lẻ vài cân miến mà là câu chuyện chuẩn hóa một chuỗi giá trị.
Bước ngoặt đến khi doanh nghiệp đưa miến dong Bình Liêu vào chương trình OCOP năm 2017 và đạt hạng 4 sao, buộc họ phải thay đổi từ vùng nguyên liệu đến bao bì, truy xuất nguồn gốc và thị trường. Tiếp đó, năm 2015 doanh nghiệp nhận hỗ trợ 200 triệu đồng từ chương trình khuyến công để đầu tư máy móc sản xuất bột dong sạch, kèm chuyển giao quy trình và đào tạo nhân lực. Riêng năm 2024, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư hệ thống máy tráng sấy dẻo và lò hơi trị giá khoảng 2,7 tỷ đồng. Kết quả là các công đoạn từng phụ thuộc nắng mưa nay chủ động hơn, thời gian sản xuất rút ngắn, nhân công giảm trong khi sản lượng và độ ổn định sản phẩm tăng lên. Theo lãnh đạo ngành công thương Quảng Ninh, miến dong Bình Liêu không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn kết tinh văn hóa, bản sắc vùng cao.
Long nhãn Hưng Yên: tri thức dân gian bước vào thời đại công nghệ
Nếu miến dong Bình Liêu là câu chuyện máy móc hóa nghề truyền thống, long nhãn Hưng Yên lại cho thấy cách một vùng cây ăn quả lớn biến tri thức dân gian thành lợi thế cạnh tranh. Hưng Yên có gần 6.000 ha nhãn, khoảng 5.700 ha đang cho thu hoạch; trung bình 20% sản lượng được đưa vào chế biến tại 400–500 cơ sở, cung ứng khoảng 1.000 tấn long nhãn mỗi năm. Đây là quy mô đủ lớn để long nhãn không chỉ là món ăn vặt mà là ngành hàng quan trọng của nông sản địa phương.
Quy trình xoáy hạt, xếp phên, kiểm soát nhiệt độ sấy đòi hỏi kỹ năng và kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Người thợ như ông Đặng Văn Ứng ở xã Hiệp Cường – gia đình trồng khoảng 7 ha nhãn và có 2 lò sấy điện công suất trung bình 1 tấn nhãn tươi mỗi ngày – đã đi qua đủ các giai đoạn từ sấy than, sấy hơi đến sấy điện. Từ phơi nắng, sấy than đá đến các công nghệ sấy điện, sấy hơi, sấy tuần hoàn khí nóng, sấy lạnh, nghề long nhãn thích nghi mà không đánh mất hương vị đặc trưng. Nền tảng chất lượng được chuẩn hóa giúp nhãn và long nhãn Hưng Yên dần tiếp cận thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và EU. Toàn tỉnh hiện đã có hơn 20 sản phẩm long nhãn, long nhãn ôm sen đạt OCOP 3–4 sao, cho thấy OCOP là đòn bẩy chứ không phải chiếc khung gò ép.
Nem Hiệp Lừng Hồng: định nghĩa lại món nem Hưng Yên truyền thống
Trên bản đồ di sản ẩm thực, nem thính Bến Hiệp là một ví dụ sinh động cho cách một món ăn gia đình tìm đường thành sản phẩm hàng hóa. Nem thính vốn là món quen thuộc ở nhiều vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, từ nguyên liệu dân dã nhưng mang hương vị riêng, gắn với bữa cơm và những dịp gặp gỡ. Tại Bến Hiệp, món nem này gắn bó với đời sống ẩm thực địa phương qua nhiều thế hệ. Điểm khác là hôm nay, một người trẻ – anh Nguyễn Đức Lừng – đang quyết định không để món nem quê chỉ nằm trên mâm cỗ, mà biến nó thành sản phẩm mang tên Nem Hiệp Lừng Hồng hướng tới OCOP.
Anh Lừng hiểu rõ ranh giới giữa “nem nhà làm” và sản phẩm hàng hóa. Anh dành nhiều thời gian nghiên cứu lựa chọn nguyên liệu, tỷ lệ phối trộn, quy trình chế biến, đóng gói, bảo quản; những khâu trước đây dựa trên kinh nghiệm nay được điều chỉnh theo hướng ổn định và kiểm soát. Có những mẻ nem phải làm đi làm lại nhiều lần mới tìm được điểm cân bằng giữa hương vị cũ và yêu cầu chất lượng mới. Tên gọi Nem Hiệp Lừng Hồng được chọn để gắn với địa danh nơi món nem ra đời và thương hiệu đang xây dựng. Sự đồng hành của chính quyền xã Minh Thọ giúp cơ sở mạnh dạn đầu tư, hoàn thiện quy trình, bao bì, nhãn mác, hướng đến tham gia chương trình OCOP như bước tiếp theo. Đây là bước chuyển từ món nem Hưng Yên truyền thống sang hàng hóa có nguồn gốc, thương hiệu rõ ràng và khả năng tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn.
Khi OCOP trở thành động lực kinh tế và tấm hộ chiếu văn hóa
Nhìn từ ba câu chuyện, có thể nói OCOP đang đóng vai trò động lực kinh tế nông thôn: thay vì Nhà nước làm thay, chính sách tạo lực đẩy để doanh nghiệp, hộ sản xuất mạnh dạn bỏ vốn, đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quy trình. Quảng Ninh chuyển hướng từ hỗ trợ để có thêm sản phẩm sang hỗ trợ những thương hiệu đã hình thành để phát triển bền vững và đi xa hơn. Song song, chương trình OCOP giai đoạn 2026–2030 của tỉnh này dự kiến nhấn mạnh nâng chất lượng, xây dựng chuỗi giá trị và mở rộng thị trường cho sản phẩm.
Với nền tảng chuẩn hóa, nông sản địa phương như nhãn và long nhãn Hưng Yên đã tiếp cận các thị trường khó tính ở châu Á và châu Âu, còn miến dong Bình Liêu hiện diện tại Nhật Bản và được giới thiệu rộng rãi ở hội chợ OCOP, các chương trình kết nối cung–cầu, sự kiện quảng bá nông sản, chuỗi bán lẻ và kênh bán hàng số. Từ một món nem thính quen thuộc của Bến Hiệp, nay xuất hiện sản phẩm mang tên quê hương với bao bì, thương hiệu và định hướng phát triển rõ ràng hơn. OCOP, nếu được làm đúng, không chỉ tạo thêm sản phẩm OCOP Việt để đếm sao, mà còn biến mỗi sợi miến, múi long nhãn hay lát nem thính thành tấm hộ chiếu văn hóa, đưa di sản ẩm thực vùng quê bước ra bàn ăn của nhiều cộng đồng khác.
