Giáo dục vùng sâu: câu chuyện không chỉ là mở trường mà là mở đường sống
Giáo dục vùng sâu là quá trình bảo đảm mọi trẻ em ở những khu vực xa xôi, nghèo khó, thường xuyên chịu tác động thiên tai vẫn có thể tiếp cận giáo dục một cách an toàn, liên tục, với điều kiện học tập và sinh hoạt tối thiểu được đáp ứng, bất chấp rào cản về địa lý, kinh tế và hạ tầng yếu kém. Ở Việt Nam, mỗi mùa tựu trường là một phép thử khắc nghiệt cho hệ thống giáo dục vùng sâu: trời ngừng mưa, trống khai giảng đã vang lên, nhưng nhiều lớp vẫn thiếu vắng những gương mặt học sinh. Năm học mới bắt đầu, tại các địa bàn khó khăn của Đắk Lắk, thầy cô và cán bộ cơ sở vẫn phải bền bỉ đến từng nhà để vận động học sinh có nguy cơ bỏ học trở lại lớp. Điều này cho thấy, nếu chỉ trông chờ vào chính sách chung mà bỏ quên những rào cản cụ thể của đời sống miền núi, giáo dục vùng sâu sẽ tiếp tục bị tụt lại phía sau.
Đường đến trường đầy sạt lở, bùn lầy và những lần phải vượt suối
Muốn hiểu vì sao học sinh bỏ học, phải nhìn thẳng vào những con đường mà các em đang bước qua mỗi ngày. Sau mỗi mùa mưa lũ, ở nhiều bản làng vùng cao, con đường đến trường lại thêm những thử thách mới: đất đá sạt lở, những đoạn đường lầy lội kéo dài, thậm chí học sinh phải vượt suối để tới lớp. Tại Lai Châu, những trận sạt lở khiến nhiều đoạn đường trở nên nguy hiểm, có nơi bùn đất vùi lấp cả lối đi. Ở những bản xa nhất như Bu Nà, Khe Nóng của xã Châu Khê, Nghệ An, đường sá quanh co, cách trở, đời sống thiếu thốn khiến hành trình đến lớp của những đứa trẻ càng nhọc nhằn. Khi một buổi đến trường đồng nghĩa với vài giờ cuốc bộ trên đường dốc, bùn ngập, dép rách hoặc chân trần, thì "tiếp cận giáo dục" không còn là khẩu hiệu; đó là cuộc vật lộn với địa hình. Đòi hỏi các em phải kiên cường là vô lý nếu người lớn không chịu sửa đường, xây cầu và bảo đảm một môi trường học tập tối thiểu an toàn.
Cơm áo gánh nặng: khi quyền được học bị đánh đổi bằng miếng ăn
Địa lý chỉ là một nửa vấn đề; nửa còn lại là nghèo đói. Ở những bản xa của Châu Khê, nhiều gia đình đồng bào Đan Lai, Khơ Mú vẫn oằn mình trong nỗi lo cơm áo, khiến việc đến trường của con cái trở thành bài toán khó. Mỗi gia đình là một câu chuyện, nhưng điểm chung là nỗi lo ăn, mặc, đi lại và đặc biệt là khi thời tiết bất lợi. Tại các vùng biển Đắk Lắk, mùa tựu trường lại trùng với thời điểm ngư dân tất bật chuẩn bị những chuyến vươn khơi, thả giống nuôi lồng bè; công việc mưu sinh cần thêm lao động, và những đứa trẻ ở tuổi đến trường dễ dàng bị kéo khỏi lớp học. Kết quả là hàng chục học sinh ở Trường THCS Châu Kim Huệ đã nghỉ học để phụ giúp gia đình, với 52 em bỏ học trong năm học 2025–2026 và thêm 32 em có nguy cơ tiếp tục nghỉ học. Khi một buổi đi học đồng nghĩa với mất một ngày công lao động, thì không thể chỉ trách phụ huynh. Nếu chính sách hỗ trợ trẻ em khó khăn và gia đình nghèo không đủ mạnh, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến các em chọn nhọc nhằn mưu sinh thay vì con chữ.
Biên phòng, thầy cô, tổ chức xã hội: những người đi từng nhà, giữ từng đứa trẻ
Điểm sáng của giáo dục vùng sâu không nằm trên văn bản, mà nằm trong những bước chân không quản ngại đường xa. Ở Châu Khê, Nghệ An, sau khi trường dân tộc bán trú thông tin về việc học sinh ở Bu Nà, Khe Nóng chưa trở lại lớp, cán bộ Đồn Biên phòng đã phối hợp với ban quản lý bản, trong nhiều ngày liên tiếp đến từng gia đình để tìm hiểu hoàn cảnh, lắng nghe nguyện vọng và vận động các em trở lại trường. Thầy cô ở các phân hiệu xa như thôn Ea Rớt (Đắk Lắk) cũng nhiều lần vượt đường đất đỏ, qua dốc quanh co, gặp từng phụ huynh để tháo gỡ khó khăn, thậm chí phân công bạn đồng hành, hỗ trợ sách vở, tự trích lương để giúp học sinh duy trì việc học. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Công tác vận động được nhà trường thực hiện thường xuyên, xuyên suốt năm học" – không phải khẩu hiệu mà là lịch làm việc thực tế của giáo viên. Thêm vào đó, các chương trình hỗ trợ của doanh nghiệp và tổ chức thanh niên đã tài trợ xây sửa, nâng cấp cơ sở vật chất, cải thiện điều kiện vệ sinh, tặng 2.200 suất quà gồm sản phẩm sạch khuẩn và giày dép, cùng 1.000 suất khám sức khỏe, 70 suất học bổng cho học sinh khó khăn. Đây là những hành động cụ thể giúp giảm bớt gánh nặng để học sinh vùng xa có thể tiếp tục bám lớp.
Giữ chân trò không thể chỉ là chiến dịch một mùa
Đưa được học sinh trở lại lớp mới là bước đầu; giữ các em không bỏ học giữa chừng đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn. Muốn giảm tình trạng học sinh bỏ học ở giáo dục vùng sâu, giải pháp phải đi theo bộ ba: nâng cấp hạ tầng, đỡ gánh kinh tế cho gia đình, và duy trì sự gắn kết cộng đồng. Về hạ tầng, kế hoạch xây 248 trường tại các xã biên giới đất liền, với 100 trường nội trú liên cấp giai đoạn đầu và 121 trường đã được khởi công, hướng tới mục tiêu phục vụ học sinh từ năm học 2027–2028, là một bước đi đúng hướng. Về kinh tế, những hỗ trợ nhỏ nhưng thiết thực như bộ quần áo, một bữa ăn đủ đầy, phương tiện đi lại thuận tiện, học bổng cho học sinh nghèo, đều trực tiếp giúp gia đình bớt cân nhắc giữa miếng ăn và con chữ. Về cộng đồng, sự kiên trì đi từng nhà của thầy cô, cán bộ biên phòng, đoàn thể cần được coi là nhiệm vụ thường xuyên, không phải phong trào. Tiếp cận giáo dục, vì thế, không thể chỉ đo bằng số trường xây mới, mà phải đo bằng số đứa trẻ vùng xa thật sự có cơ hội học hết cấp, rồi bước ra đời với nhiều lựa chọn hơn cho tương lai.
