Nhiếp ảnh di sản văn hóa: khi ký ức tập thể cần một dung lượng dài hơi
Nhiếp ảnh di sản văn hóa là những dự án ảnh dài hạn dùng ngôn ngữ hình ảnh để ghi lại, diễn giải và lưu trữ ký ức tập thể về phong tục, đời sống, nghệ thuật và cảnh quan mang tính biểu tượng, từ đó bảo vệ bản sắc trong bối cảnh xã hội đổi thay nhanh chóng. Ở Việt Nam, xu hướng này đang dịch chuyển từ những cuộc chụp ngắn hạn sang các hành trình nhiều năm, nơi mỗi bức ảnh không chỉ đẹp mà còn là ảnh tài liệu văn hóa có trách nhiệm với tương lai. Các triển lãm ảnh Việt Nam về di sản văn hóa phi vật thể, biển đảo, đô thị sông nước hay hình bóng người mẹ cho thấy một điều: để kể câu chuyện bản sắc, chúng ta không thể chụp cho xong, mà phải sống cùng đề tài, quay lại nhiều lần, và chấp nhận đánh đổi thời gian, sức lực.
Biển đảo và di sản phi vật thể: khi sách ảnh trở thành kho lưu trữ cộng đồng
Ít có dự án nhiếp ảnh di sản văn hóa nào cho thấy sức bền như hành trình 16 năm của nghệ sĩ Nguyễn Á để hoàn thành hai cuốn sách về biển đảo và di sản phi vật thể. Đây không phải bộ ảnh chụp cho một triển lãm rồi cất vào kho, mà là phần tiếp nối của hơn 30 năm cầm máy và là cuốn sách thứ 26 trong sự nghiệp ông. Với cuốn "Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh", ông lần lượt ghi lại 17 di sản: từ Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca trù, hát Xoan Phú Thọ đến thực hành Then, nghệ thuật Xòe Thái, làm gốm Chăm, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam và tranh dân gian Đông Hồ. Đây là ảnh tài liệu văn hóa đúng nghĩa: nếu không chụp hôm nay, ngày mai nhiều chi tiết sẽ biến mất.
Cuốn "Chuyện về Biển đảo quê hương" lại mở một chiều kích khác của nhiếp ảnh di sản văn hóa: chủ quyền và ký ức tập thể về biển. Tác giả rong ruổi dọc 5 vùng biển trên khắp mọi miền, tác nghiệp tại nhiều đơn vị Hải quân, trong đó có cả những khu vực quân sự đặc thù để ghi lại nhịp sống, công việc, trọng trách của cán bộ, chiến sĩ. Nhờ vậy, mỗi khung hình không chỉ khắc họa vẻ đẹp hùng vĩ của quê hương mà còn là lời tri ân gửi tới những người đang ngày đêm canh giữ non sông. Điểm đáng nói là các tác phẩm này không dừng ở việc "cho người xem biết"; chúng được dùng trong một triển lãm lớn với sự tham dự của các nhà quản lý văn hóa, đại diện UNESCO và ngoại giao, biến sách ảnh thành chất liệu đối thoại quốc tế về bản sắc và ký ức.
Dưới góc nhìn nghề nghiệp, chính hai cuốn sách này cho thấy mặt trái của dự án ảnh dài hạn: chụp ảnh mới chỉ là bước đầu; công đoạn chọn, sắp xếp, biên tập hàng nghìn hình ảnh để thành một câu chuyện có ý nghĩa còn gian nan hơn nhiều. Việc liên tục tìm góc nhìn mới, khoảnh khắc khác biệt và tránh lặp lại chính mình là thách thức lớn với bất kỳ người làm nhiếp ảnh nào. Nhưng nếu không chấp nhận áp lực đó, nhiếp ảnh di sản văn hóa sẽ dễ trượt thành bộ sưu tập hình minh họa, thiếu chiều sâu để đối thoại với hậu thế.
Cần Thơ và quyền được đẹp của đời sống thường ngày
Nếu các bộ sách ảnh về biển đảo và di sản phi vật thể cho thấy chiều sâu thời gian, thì triển lãm ảnh văn hóa, du lịch Cần Thơ trong Tuần lễ Ẩm thực tại Công viên Sông Hậu lại chứng minh: di sản không chỉ nằm trong các danh hiệu hay lễ hội lớn, mà ở cả nếp sống thường ngày. Trong khuôn khổ sự kiện diễn ra từ ngày 28-8 đến 2-9, khoảng 40 tác phẩm ảnh nghệ thuật về văn hóa, du lịch Cần Thơ được trưng bày, từ cảnh đẹp, điểm đến nổi tiếng đến phong tục, tập quán được người Cần Thơ gìn giữ và khai thác thành sản phẩm du lịch. Không gian triển lãm mở, thông thoáng với các khung ảnh hiện đại cho phép người xem tiếp cận tác phẩm từ nhiều hướng, đúng tinh thần một triển lãm ảnh Việt Nam dành cho công chúng chứ không chỉ cho giới nghề.
Giá trị của triển lãm này không nằm ở "cảnh đẹp" theo kiểu bưu thiếp, mà ở việc tôn trọng những khoảnh khắc bình dị: Ngày hội trên chợ nổi, mái chùa Somrong trầm mặc nhìn từ trên cao, làng trầu, vườn dừa, lung Ngọc Hoàng, rẫy khóm Cầu Đúc. Ấn tượng hơn cả là những khung hình bắt trọn nụ cười của du khách nước ngoài khi nổ cốm ở Cồn Sơn hay bé gái chăm chú nhìn lão nghệ nhân gói bánh tét. Đây chính là ảnh tài liệu văn hóa cho một đô thị miệt vườn sông nước, nơi tương lai du lịch phụ thuộc vào việc hôm nay chúng ta có tôn trọng và ghi lại những "điều giản dị" hay không. Khi một du khách chia sẻ rằng các bức ảnh "như đưa tôi khám phá một vòng cảnh đẹp của TP Cần Thơ hiện nay", đó là lúc triển lãm vượt khỏi vai trò trang trí sự kiện để trở thành chất xúc tác cho tự hào địa phương.
Hình bóng người mẹ và sức mạnh chạm tới lựa chọn cá nhân
Bên cạnh biển đảo và không gian chợ nổi, nhiếp ảnh di sản văn hóa còn đi vào một vùng nhạy cảm hơn: ký ức riêng tư về mẹ. Dự án sách ảnh "Mẹ" của nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong là một hành trình hơn 20 năm đi "tìm hình bóng mẹ" khắp mọi miền Tổ quốc, như chính tác giả kể lại. Mỗi khung hình về mẹ bán hàng, mẹ làm nông, mẹ trong căn bếp nhỏ hay bên bờ sông không chỉ là chân dung cá nhân mà là mảnh ghép của một di sản vô hình: tình mẫu tử Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa, di cư, thay đổi lối sống. Điều đáng suy nghĩ là tác phẩm này đã tác động trực tiếp đến lựa chọn rất cụ thể của người xem: trong mùa Vu Lan, có người sau khi xem ảnh đã lập tức bay về Đà Nẵng thăm mẹ, vì cảm thấy mình đã lãng quên quá lâu.
Từ góc nhìn phê bình, "Mẹ" cho thấy một hướng đi khác của dự án ảnh dài hạn: không phụ thuộc vào danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể, nhưng vẫn là ảnh tài liệu văn hóa, vì nó ghi lại những biến chuyển tinh tế trong mối quan hệ giữa các thế hệ. Khi người xem nhận ra "ai cũng tìm thấy bóng dáng mẹ mình trong cuốn sách", như lời tác giả chia sẻ, nhiếp ảnh đã vượt khỏi vai trò ghi chép để trở thành tấm gương soi lại cách chúng ta sống với ký ức gia đình. Đây chính là điểm mạnh của nhiếp ảnh di sản văn hóa: nó không đóng khung trong bảo tàng, mà len vào quyết định đời thường – ở đây là một tấm vé máy bay về nhà.
Ý nghĩa và thách thức: di sản sẽ được nhớ bằng cách nào?
Nhìn lại các dự án và triển lãm trên, có thể thấy nhiếp ảnh di sản văn hóa đang giữ một vai trò mà chữ nghĩa hay số liệu khó đảm nhận: nó cho người xem cảm giác "có mặt" trong câu chuyện. Từ một triển lãm ảnh Việt Nam về biển đảo với sự tham dự của các nhà quản lý văn hóa, ngoại giao, đến không gian ảnh ngoài trời tại Công viên Sông Hậu hay những trang sách đen trắng về mẹ, tất cả cùng đặt ra câu hỏi: vài chục năm nữa, con cháu chúng ta sẽ nhớ quê hương bằng hình ảnh nào.
Tuy vậy, chúng ta cũng không nên lãng mạn hóa: những dự án ảnh dài hạn đòi hỏi kinh phí, thời gian, sức khỏe và khả năng biên tập khắt khe. Chính các nhiếp ảnh gia đã thừa nhận, việc chụp chỉ là khởi đầu, còn lựa chọn, sắp xếp nghìn bức ảnh để kết nối thành câu chuyện mới là công đoạn khó nhất. Việc liên tục tìm góc nhìn mới, tránh lặp lại, đấu tranh với thương mại hóa hay "ảnh sống ảo" cũng là những áp lực có thật. Nhưng nếu không chấp nhận những giới hạn đó, di sản văn hóa phi vật thể, biển đảo hay ký ức về mẹ rất dễ bị hòa tan trong dòng hình ảnh trôi tuột mỗi ngày trên mạng xã hội. Câu trả lời, rốt cuộc, nằm ở lựa chọn của người xem: ta ủng hộ những dự án chậm, sâu, nhiều năm hay tiếp tục cuộn qua màn hình để tìm những bức ảnh đẹp nhưng mau quên.
