Giáo dục phòng cháy chữa cháy: Từ hoạt động phụ đến năng lực bắt buộc
Giáo dục phòng cháy chữa cháy trong nhà trường là việc tích hợp có hệ thống kiến thức pháp luật, kỹ năng phòng chống cháy, cứu nạn cứu hộ và thực hành ứng phó khẩn cấp vào chương trình học an toàn, nhằm hình thành năng lực tự bảo vệ, hỗ trợ người khác và giảm thiểu thiệt hại do cháy nổ cho học sinh ở mọi cấp học. Đây không còn là một buổi tuyên truyền cho có, mà trở thành năng lực sống cơ bản mà mỗi đứa trẻ ở đô thị đông đúc như TPHCM phải có. Điểm mấu chốt của thay đổi lần này là tính bắt buộc và đồng bộ: bắt đầu từ năm học 2026-2027, 100% cơ sở giáo dục tại TPHCM phải đưa nội dung phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ vào kế hoạch năm học. Điều đó đồng nghĩa với việc mọi học sinh, từ mầm non đến giáo dục nghề nghiệp, sẽ được học và luyện tập có cấu trúc, thay vì dựa vào vài buổi diễn tập rời rạc. Về mặt chiến lược, Sở GD-ĐT TPHCM đã đặt chủ đề năm học 2026-2027 là “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất” với sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó có xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh, hạnh phúc và nâng cao chất lượng y tế học đường. Việc đưa giáo dục phòng cháy chữa cháy thành bắt buộc nằm chính trong trục ưu tiên này: an toàn không còn là khẩu hiệu mà trở thành nội dung dạy học, có chuẩn đầu ra, có kiểm chứng.
Nội dung chương trình học an toàn: Học gì ở từng cấp lớp?
Điểm đáng hoan nghênh là chương trình học an toàn về phòng cháy được thiết kế phân tầng theo độ tuổi, tránh nhồi nhét nhưng vẫn đảm bảo kỹ năng phòng chống cháy thiết yếu. Ở mầm non và tiểu học, trọng tâm không phải là lý thuyết phức tạp mà là năng lực nhận biết nguy cơ, nghe theo hướng dẫn của người lớn, biết báo động, gọi trợ giúp và thoát hiểm đơn giản. Nếu được tổ chức tốt, những bài học này sẽ biến thói quen như không nghịch ổ điện, không chơi gần bếp gas, biết chạy theo lối thoát hiểm… thành phản xạ tự nhiên của trẻ, thay vì lời nhắc suông của người lớn. Từ THCS, THPT, giáo dục thường xuyên đến giáo dục nghề nghiệp, nội dung được nâng cấp: học sinh được tiếp cận kiến thức pháp luật về phòng cháy, an toàn điện, an toàn gas, hóa chất, an toàn phòng thí nghiệm và xưởng thực hành. Quan trọng hơn, các em phải thực hành sử dụng phương tiện chữa cháy ban đầu, tổ chức thoát nạn, sơ cứu và phối hợp ứng cứu khi xảy ra sự cố. Khi được lồng ghép vào môn học, hoạt động trải nghiệm, giáo dục kỹ năng sống và sinh hoạt Đoàn – Đội, việc học sẽ gắn với tình huống thật, thay vì học vẹt các “quy trình” khó nhớ.
Không chỉ là lý thuyết: Diễn tập, lực lượng tại chỗ và hạ tầng an toàn
Nếu giáo dục phòng cháy chữa cháy chỉ dừng ở vài trang sách, chương trình sẽ thất bại. Kế hoạch mới đã đi xa hơn: 100% cơ sở giáo dục phải duy trì lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn tại chỗ, xây dựng, rà soát và cập nhật phương án chữa cháy, thoát nạn, đồng thời tổ chức ít nhất một hoạt động huấn luyện hoặc diễn tập phù hợp mỗi năm học. Đây là yêu cầu mạnh và cần thiết, buộc nhà trường phải coi an toàn là công việc thường xuyên, không phải sự kiện đối phó. Trong diễn tập, học sinh sẽ được hướng dẫn báo cháy, thoát nạn, tập trung, điểm danh và sử dụng phương tiện chữa cháy ban đầu dưới sự hướng dẫn của lực lượng chuyên môn. Sau mỗi lần diễn tập, trường bắt buộc phải rút kinh nghiệm, điều chỉnh sơ đồ thoát hiểm, phân công nhân sự, trang bị và quy trình. Song song, các khu vực có nguy cơ như phòng thí nghiệm, bếp ăn, nhà xe, kho, phòng máy tính, khu nội trú, bán trú… phải được kiểm tra điều kiện an toàn: hệ thống báo cháy – chữa cháy, nguồn nước, chiếu sáng khẩn cấp, biển báo, lối thoát nạn, cửa ngăn cháy, phương tiện chữa cháy ban đầu và khả năng tiếp cận của xe chữa cháy. Việc quản lý chặt nguồn lửa, nguồn nhiệt, hóa chất, vật liệu dễ cháy và đường thoát hiểm một cách nghiêm túc sẽ khiến mọi buổi học an toàn hơn, ngay cả khi không có sự cố.
Bài toán cho phụ huynh: Chuẩn bị gì trước năm học 2026-2027?
Khi giáo dục phòng cháy chữa cháy trở thành phần bắt buộc của chương trình học an toàn, phụ huynh không thể đứng ngoài. Từ năm học 2026-2027, mọi trường ở TPHCM đều phải tích hợp nội dung phòng cháy, cứu nạn vào kế hoạch năm học và thực hiện thường xuyên. Điều đó có nghĩa là, câu chuyện an toàn cháy nổ của trẻ sẽ không chỉ diễn ra ở trường, mà phải được nối tiếp tại nhà. Phụ huynh cần chủ động hỏi rõ trường về nội dung dạy, cách tổ chức thực hành, các sơ đồ thoát hiểm để cùng con “nhắc lại” ở môi trường gia đình: lối thoát hiểm trong chung cư, số điện thoại báo cháy, vị trí và cách dùng bình chữa cháy nếu có. Kỹ năng phòng chống cháy chỉ bền vững khi trẻ được luyện trong nhiều bối cảnh, không phải chỉ một buổi diễn tập trong năm. Về phía phụ huynh, thái độ nên chuyển từ lo lắng sang đồng hành. Ngành giáo dục đặt mục tiêu xây dựng môi trường học đường an toàn, công bằng trong tiếp cận, phát triển giáo dục hòa nhập và nâng cao y tế học đường như một trong sáu nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027. Phụ huynh có thể tận dụng xu hướng này để yêu cầu minh bạch thông tin an toàn từ trường, đồng thời góp ý nếu thấy nguy cơ tại lớp học, nhà xe, bếp ăn…
Từ an toàn trường học đến năng lực sống của thế hệ trẻ
Kế hoạch bắt buộc giáo dục phòng cháy chữa cháy trong tất cả cơ sở giáo dục TPHCM từ năm học 2026-2027 không chỉ nhằm “đối phó rủi ro” mà đang âm thầm thay đổi chuẩn năng lực sống của một thế hệ. Khi mọi học sinh đều được trang bị kỹ năng phát hiện và báo cháy, thoát nạn, cứu người, sơ cứu ban đầu và sử dụng phương tiện chữa cháy, xã hội trong tương lai sẽ có thêm hàng triệu công dân biết phản ứng đúng trước khẩn cấp, thay vì hoảng loạn hoặc thờ ơ. Về phía ngành giáo dục, đây là bước đi phù hợp với định hướng “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”, cùng các nhiệm vụ trọng tâm như tạo đột phá chất lượng dạy học, sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục, đẩy mạnh quản trị dữ liệu, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Khi an toàn cháy nổ được coi là một phần của chất lượng giáo dục, thay vì “phần việc của công an”, chất lượng ấy mới trọn vẹn. Phụ huynh, nhà trường và học sinh nếu coi giáo dục phòng cháy chữa cháy là quyền lợi – chứ không chỉ là nghĩa vụ – sẽ góp phần biến năm học 2026-2027 thành mốc chuyển mình: con trẻ không chỉ học để thi, mà còn học để sống an toàn, biết bảo vệ mình và những người xung quanh.
