Từ cánh tay máy đến robot biết thích ứng
Kinh tế robot là hệ sinh thái tạo ra giá trị từ thiết kế và chế tạo linh kiện, lập trình, lắp ráp, tích hợp hệ thống đến bảo trì robot trong nhiều ngành nghề. Vì vậy, cơ hội không chỉ nằm ở việc sản xuất máy móc, mà còn ở những dịch vụ giúp robot làm việc hiệu quả trong môi trường thực tế. Tại lễ khai trương văn phòng mới ở Cầu Giấy, Hà Nội, Nhật Minh thuê một robot hình người làm lễ tân; robot cúi chào, bắt tay khách và trình diễn vài động tác theo nhạc. Trải nghiệm này tốn kém hơn so với lễ tân truyền thống, nhưng theo người thuê, đã tạo ấn tượng và thu hút sự chú ý của khách mời. Đó là một ví dụ dễ thấy về giá trị dịch vụ, song phần lớn tiềm năng kinh tế vẫn nằm ở những ứng dụng giải quyết công việc thường ngày. Robot đã vượt khỏi dây chuyền sản xuất để tiến vào logistics, y tế, nông nghiệp và dịch vụ. Khi AI được tích hợp, robot có thể nhận diện, phân tích và thích ứng với môi trường, thay vì chỉ lặp lại một chuỗi thao tác cố định.
AI mở rộng việc robot có thể làm
Sự chuyển dịch từ tự động hóa đơn nhiệm sang AI và robot đa nhiệm là lý do làn sóng này đang lan nhanh hơn khỏi nhà máy. Ở giai đoạn Physical AI, mô hình trí tuệ nhân tạo được đưa vào robot để chúng nhận biết môi trường và học các thao tác phức tạp. Điều đó mở ra khả năng xử lý những công việc có biến động, nơi máy móc trước đây cần con người hướng dẫn hoặc giám sát sát sao. Tác động không còn là lời hứa xa xôi. Robot tự hành tại tổ hợp chia chọn của Viettel Post và các dây chuyền tự động hóa ở VinFast cho thấy robot có thể cải thiện năng suất, tốc độ và độ chính xác. Trong sản xuất ô tô, riêng phân xưởng hàn thân vỏ của VinFast ở Hải Phòng vận hành khoảng 1.200 cánh tay robot công nghiệp. Dẫu vậy, AI không tự động biến mọi dự án thành khoản đầu tư sinh lời. Doanh nghiệp cần chọn đúng quy trình, dữ liệu và mức tự động hóa; nếu không, robot thông minh vẫn có thể trở thành thiết bị đắt tiền nhưng ít được khai thác.
Giá trị nằm trong toàn bộ chuỗi cung ứng
Theo Vương Quan Trường, Phó tổng giám đốc phụ trách công nghệ của AICAP, quy mô robot ở Việt Nam còn khiêm tốn so với năng lực và vị thế của đất nước. Nhận định đáng chú ý của ông là phần cứng chỉ là một phần dự án: “Một dự án đầu tư 10 đồng thì chi phí mua robot chỉ 3 đến 4 đồng. Phần còn lại là các dịch vụ tại chỗ và đây là lợi thế lớn nhất của nguồn lực Việt Nam”. Đây là cách nhìn thực tế hơn việc chạy đua chế tạo mọi loại robot. Chuỗi giá trị còn bao gồm cơ khí chính xác, thuật toán, hệ điều hành, lắp ráp, tích hợp vào nhà máy và bảo trì tại chỗ. Doanh nghiệp Việt có thể tham gia ở những mắt xích phù hợp với năng lực phần mềm và kỹ thuật, thay vì đối đầu trực diện với các trung tâm đã tích lũy lâu năm về vốn, công nghệ lõi và quy mô. Năng lực trong nước ở robot trong logistics đã tiến tới chế tạo thiết bị gốc cho xe tự hành kho bãi. Nhưng với cánh tay robot công nghiệp truyền thống, doanh nghiệp chủ yếu tích hợp các thiết bị nhập khẩu.
Ưu tiên bài toán thật, tích lũy năng lực tại chỗ
Những lĩnh vực có triển vọng không chỉ gồm dây chuyền sản xuất. Robot vận chuyển trong nhà máy, phân loại hàng hóa, kiểm tra lỗi sản phẩm, tự động hóa kho vận và hệ thống phục vụ nông nghiệp đều là các hướng có nhu cầu cụ thể. Y tế và dịch vụ cũng có thể hưởng lợi khi robot đảm nhiệm việc lặp lại, hỗ trợ vận hành hoặc tương tác cơ bản; tuy nhiên, giá trị sẽ phụ thuộc vào độ an toàn và mức phù hợp với quy trình của từng ngành. Cơ hội còn mở cho doanh nghiệp cơ khí chính xác, điện tử, phần mềm, cảm biến, tích hợp hệ thống và bảo trì. Tháng 9/2026, Bộ Công Thương phê duyệt nhiệm vụ nghiên cứu robot công nghiệp tích hợp thị giác máy tính, AI và phần mềm cho sản xuất thông minh. Đây là tín hiệu cần thiết, nhưng nghiên cứu chỉ tạo giá trị khi kết nối được với nhu cầu doanh nghiệp và khả năng triển khai ngoài nhà máy thử nghiệm. Kết luận nên rõ ràng: Việt Nam không cần làm mọi thứ cùng lúc. Hãy bắt đầu từ bài toán có khách hàng, xây đội ngũ kỹ thuật thực chiến và làm chủ tích hợp, vận hành, bảo trì. Khi đó, kinh tế robot mới trở thành năng lực tạo doanh thu, thay vì cuộc đua mua máy.
