Khoảng cách giữa diện tích tham gia và diện tích đạt chuẩn
Đề án 1 triệu ha là chương trình phát triển vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới cải thiện hiệu quả sản xuất và giảm tác động môi trường bằng những tiêu chí canh tác cụ thể. Sáng 11/11 tại Cần Thơ, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam và Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế tổ chức hội thảo tham vấn cách xây dựng quy trình canh tác theo tiểu vùng, dựa trên Quyết định 4043, đồng thời bàn lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027–2030. Đây là bước cần thiết, bởi số liệu tổng hợp đến tháng 8/2026 cho thấy khoảng 421.000 ha đã tham gia Đề án, nhưng chỉ khoảng 68.000 ha, tương đương 16%, đáp ứng đầy đủ tiêu chí. Con số ấy cảnh báo rằng diện tích đăng ký không thể thay thế kết quả thực hành: mở rộng nhanh mà chưa bảo đảm chuẩn sẽ làm mờ mục tiêu của chương trình.
Một gói kỹ thuật không thể phù hợp mọi cánh đồng
Đồng bằng sông Cửu Long không phải một vùng sản xuất đồng nhất. Đất phù sa ngọt, đất phèn, vùng ngập, khu vực ven biển chịu mặn và các hệ thống lúa–tôm, lúa–cá có điều kiện nước, đất và mùa vụ khác nhau. Vì vậy, áp dụng cùng một lịch gieo sạ hay cách quản lý nước, dinh dưỡng cho toàn vùng dễ làm giảm hiệu quả, thậm chí tạo rủi ro ở những nơi có đặc điểm riêng. Các mô hình cho thấy tiềm năng giảm lượng giống, tiết kiệm nước, nâng năng suất và lợi nhuận, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính; song kết quả còn thay đổi theo địa bàn và mùa vụ. Quy trình canh tác lúa cần giữ tiêu chí chung nhưng điều chỉnh cách thực hiện theo điều kiện sản xuất: từ chọn giống, thời vụ, gieo sạ và cơ giới hóa đến quản lý phân bón, nước, bảo vệ thực vật, thu hoạch và sử dụng rơm rạ. Thích ứng không có nghĩa là hạ chuẩn.
Đo mức sẵn sàng, rồi mới tăng diện tích
Thứ tự ưu tiên nên là chuẩn hóa kỹ thuật và củng cố điều kiện sản xuất trước khi cộng thêm diện tích vào kế hoạch. Một tiểu vùng chỉ có thể đáp ứng tiêu chí khi nông dân được hỗ trợ bởi thủy lợi phù hợp, cơ giới hóa, dịch vụ kỹ thuật, hợp tác xã đủ năng lực và liên kết đầu ra. Cần Thơ đã tham gia Đề án trên 170.877 ha với 171 tổ hợp tác, hợp tác xã; quy mô đó cho thấy tiềm năng tổ chức sản xuất, nhưng tự nó chưa chứng minh mọi diện tích đã đạt chuẩn. Theo chuyên gia cao cấp Nguyễn Văn Hùng của IRRI, trọng tâm không chỉ là có bao nhiêu héc-ta tham gia mà là bao nhiêu héc-ta thực sự đáp ứng tiêu chí; địa bàn đủ điều kiện có thể đi trước, nơi còn thiếu cần xác định điểm nghẽn để đầu tư. Cách làm này tránh dàn trải nguồn lực và giúp việc canh tác phát thải thấp trở thành thay đổi có thể kiểm chứng, thay vì chỉ là con số đăng ký.
Lộ trình phải gắn với lợi ích người trồng lúa
Với nông dân, quy trình mới chỉ đáng theo đuổi nếu giảm được chi phí sản xuất, bảo đảm năng suất, cải thiện thu nhập và có đầu ra cho sản phẩm. Đây là những mối quan tâm được Nguyễn Cao Khải, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận tại Cần Thơ, nêu tại hội thảo. Bởi thế, nhân rộng không thể chỉ dựa vào chỉ tiêu diện tích: cần chứng minh biện pháp phù hợp từng nơi và lợi ích đến được với người sản xuất. Sau hội thảo, VIETRISA, IRRI và các đối tác sẽ tiếp tục hoàn thiện khung nguyên tắc, biểu mẫu và phương pháp đánh giá dùng chung; các địa phương sẽ rà soát dữ liệu, xác định mức sẵn sàng của từng tiểu vùng, xã và hợp tác xã, rồi tham vấn để xây dựng lộ trình từng năm. Đó là nền tảng đúng cho giai đoạn 2027–2030: tăng diện tích khi điều kiện đã sẵn sàng, không lấy diện tích thay cho chất lượng.






