Thư viện số dùng chung là gì và vì sao TPHCM chọn đi trước?
Thư viện số dùng chung là mô hình trong đó nhiều thư viện phường, xã, trường học và cơ sở giáo dục cùng sử dụng một hạ tầng công nghệ và kho tài nguyên số liên thông, nhưng vẫn giữ quyền quản trị, không gian dữ liệu và bản sắc riêng; mục tiêu là mở rộng tiếp cận tài liệu học tập chất lượng cho học sinh, sinh viên và cộng đồng với chi phí hợp lý và mức bảo đảm pháp lý cao. Mô hình này đang được Trường Đại học Văn hóa TPHCM phối hợp với Công ty CP Thư viện số Việt Nam (ViLIB) thí điểm thông qua hội thảo khoa học “Thư viện số dùng chung: Từ mô hình đến giải pháp triển khai” diễn ra sáng 8.10 tại TPHCM. Việc lựa chọn đi sớm không chỉ là một dự án công nghệ, mà là tuyên bố về ưu tiên chính sách: tri thức số phải đến được tận phường, xã, trường học, thay vì nằm yên trong vài thư viện lớn ở trung tâm.
Từ khẩu hiệu đến hành động: kết nối nguồn lực để mở rộng tiếp cận
Điểm đáng giá của mô hình thư viện số dùng chung ở TPHCM là nó được thiết kế gắn chặt với mục tiêu tiếp cận chứ không chỉ dừng ở chuyển đổi số thư viện như một phong trào. Thông điệp “Hạ tầng dùng chung – Thư viện tự chủ – Kết nối tri thức – Người dùng thụ hưởng – Không gian tri thức số” cho thấy tư duy coi người học là trung tâm, coi thư viện số trường học và thư viện phường, xã là mắt xích của một mạng lưới tri thức mở. Thay vì mỗi đơn vị tự lo hạ tầng, ViLIB cung cấp cơ sở hạ tầng dùng chung, cho phép các địa phương vận hành thư viện một cách đơn giản và tiết kiệm, nhưng vẫn giữ quyền tự chủ về dữ liệu và dịch vụ. Theo ông Nguyễn Anh Dũng, “cốt lõi của thư viện số dùng chung không phải là gom tất cả vào một kho tập trung, mà là tổ chức nguồn lực của nhiều thư viện thành một mạng lưới liên thông”. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: tri thức không còn bị chia nhỏ theo địa giới hành chính, mà được kết nối để phục vụ người học ở bất cứ đâu.
Giải bài toán chuyển đổi số thư viện ở cấp cơ sở
Các thư viện số trường học và thư viện cấp phường, xã từ lâu bị mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn: thiếu vốn, thiếu nhân lực chuyên môn, và lo ngại vi phạm bản quyền khi đưa tài liệu lên môi trường số. Chuyển đổi số thư viện, như PGS.TS Lâm Nhân nhấn mạnh, không chỉ là số hóa tài liệu hay mua phần mềm, mà là thay đổi toàn diện cách tổ chức, quản lý và quản trị nguồn lực thông tin. Với hạ tầng dùng chung của ViLIB, các đơn vị cơ sở không phải tự xây dựng hệ thống riêng lẻ mà có thể dựa vào một nền tảng đã chuẩn hóa về công nghệ và pháp lý, với nguồn tài nguyên số được cấp phép đầy đủ, giúp giảm rủi ro bản quyền cho đội ngũ cán bộ văn hóa không chuyên trách. Quan trọng hơn, giải pháp này giúp người dân, học sinh, sinh viên tiếp cận kho tri thức mọi lúc, mọi nơi trên thiết bị di động hoặc máy tính cá nhân, qua đó gắn chuyển đổi số thư viện với phong trào học tập suốt đời thay vì chỉ là dự án hạ tầng.
Tác động tới người học: từ kho tài liệu đến trải nghiệm tri thức
Nếu không cải thiện trải nghiệm người đọc, mọi khẩu hiệu về chuyển đổi số thư viện đều rỗng tuếch. Các đại biểu tại hội thảo thống nhất rằng hiệu quả thư viện số phải được đo bằng mức độ hài lòng, sự thuận tiện và khả năng đáp ứng nhu cầu học tập suốt đời của cộng đồng, chứ không phải bằng số lượng tài liệu số hóa. Việc TPHCM ra mắt Thư viện số Trung tâm Thông tin – Thư viện Trường Đại học Văn hóa trên nền tảng ViLIB là một phép thử quan trọng: sinh viên, giảng viên và nghiên cứu sinh có thể truy cập tài nguyên mọi lúc, mọi nơi, thay vì phụ thuộc vào giờ mở cửa của thư viện vật lý. Kết hợp với các dịch vụ tư vấn trực tuyến, hệ thống tra cứu thống nhất và định hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo để gợi ý tài liệu theo nhu cầu từng người đọc, mô hình thư viện số dùng chung mở ra khả năng cá nhân hóa việc tiếp cận tài liệu học tập – điều mà các thư viện truyền thống khó đạt được.
Hội thảo ở TPHCM: một bước mở cho chiến lược dài hạn
Hội thảo khoa học “Thư viện số dùng chung: Từ mô hình đến giải pháp triển khai” không phải là một sự kiện lẻ tẻ, mà là mốc khởi động cho một chiến lược dài hạn về chuyển đổi số thư viện. Tại đây, các tham luận đã bàn từ xu thế thư viện số dùng chung, mối quan hệ giữa xuất bản và thư viện trong kỷ nguyên số đến nền tảng dùng chung đưa thư viện số đến phường, xã, trường học và người dân. Lễ ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác giữa Trường Đại học Văn hóa TPHCM và ViLIB cùng việc ra mắt ViLIB và Thư viện số Trung tâm Thông tin – Thư viện nhà trường tạo khuôn khổ để hai bên triển khai sâu rộng các hoạt động phối hợp chuyên môn và thực tiễn trong thời gian tới. Quan trọng hơn, hội thảo ghi nhận nhiều đề xuất, khuyến nghị và xác định các nội dung cần tiếp tục phối hợp sau chương trình, cho thấy chuyển đổi số thư viện sẽ được tiếp tục như một quá trình, không phải chiến dịch một lần rồi dừng lại. Nếu các bước tiếp theo giữ được tinh thần “dùng chung nhưng tự chủ”, mô hình này có thể trở thành bản mẫu cho nhiều địa phương khác khi muốn mở rộng tiếp cận tri thức số cho người học.
