Từ khoảng trống sách vở đến mạng lưới thư viện mới ở vùng sâu
Thư viện số trường học, xe thư viện lưu động và thư viện thân thiện học sinh là những mô hình thư viện hiện đại và linh hoạt, kết hợp sách in, thiết bị số và không gian học tập gần gũi để giúp trẻ em vùng sâu, vùng xa tiếp cận sách vở, tri thức và kỹ năng sống một cách bình đẳng hơn so với bạn bè ở thành thị. Đây không phải là những công trình mang tính trang trí, mà là câu trả lời trực diện cho câu hỏi: làm sao để một học sinh miền núi có cơ hội đọc, học và mơ ước giống như học sinh ở trung tâm. Khi nhìn vào Phú Thọ, Gia Lai hay Hà Tĩnh, có thể thấy một mạng lưới mới đang hình thành, nơi sách và công nghệ được mang đến tận điểm trường khó khăn, thay vì chờ các em tự tìm đến.
Thư viện số ở Phú Thọ: khi máy tính bảng trở thành chiếc cầu nối tri thức
Tại xã miền núi Đạo Trù, một thư viện số trường học với 1.000 đầu sách và thiết bị học trực tuyến đã được bàn giao cho học sinh trường THCS Đạo Trù vào sáng 16/10. Không gian mới tại phân hiệu Vĩnh Thành không chỉ có sách in mà còn có hệ thống máy tính bảng cài sẵn phần mềm học trực tuyến, cho phép các em lần đầu tiếp cận kho học liệu số một cách bài bản. Ở nơi có đông đồng bào dân tộc Sán Dìu sinh sống, việc có thư viện điện tử rõ ràng là bước đi mang tính bình đẳng giáo dục: học sinh không còn bị giới hạn bởi vài bộ sách giáo khoa cũ, mà có thể tra cứu, học thêm, khám phá thế giới ngoài lớp học. Nhà trường chủ động phân công giáo viên hướng dẫn sử dụng thiết bị đúng mục đích, nhấn mạnh rằng công nghệ phải phục vụ việc học chứ không phải giải trí vô tội vạ.
Điều đáng nói là thư viện này nằm trong dự án xây dựng, nâng cấp 38 thư viện đạt chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại các điểm trường khó khăn trên cả nước, với tổng kinh phí tài trợ cho hạng mục ở Đạo Trù là 250 triệu đồng. Đây là cách một tập đoàn công nghệ biến lễ kỷ niệm 38 năm thành lập thành hành động cụ thể: tặng cho học sinh miền núi một công cụ học tập lâu dài, chứ không phải vài suất quà lẻ tẻ. Cùng với thư viện, các buổi workshop về kỹ năng làm chủ bản thân, an toàn trên không gian mạng và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) giúp học sinh hiểu rằng tri thức số đi kèm trách nhiệm số. Câu chuyện Trần An háo hức lần đầu dùng máy tính bảng để tra cứu tài liệu cho thấy khi được trao công cụ và niềm tin, học sinh vùng sâu sẵn sàng bước vào thế giới số một cách tự tin và có ý thức.
Xe thư viện lưu động ở Gia Lai: bánh xe lăn đến đâu, sách mở ra đến đó
Nếu thư viện số ở Phú Thọ là chiếc cầu nối bằng công nghệ, thì xe thư viện lưu động ở Chư Păh, Gia Lai là cây cầu bằng bánh xe và giá sách. Chương trình đã mang đến hơn 5.000 bản sách thuộc nhiều thể loại cùng 10 máy tính kết nối internet, phục vụ gần 700 học sinh trên địa bàn xã. Ở những thôn, phân hiệu cách xa trung tâm, việc chờ xây một thư viện cố định đôi khi là điều xa xỉ; xe thư viện lưu động vì thế trở thành giải pháp linh hoạt, đưa sách và internet đến tận sân trường. Học sinh Phân hiệu 2 Trường THCS Chư Păh được tự tay chọn sách, ngồi đọc ngay bên cạnh chiếc xe thư viện – một hình ảnh cho thấy văn hóa đọc có thể bắt đầu từ những trải nghiệm rất giản dị.
Điểm đáng giá của mô hình này là nó không dừng lại ở một chuyến xe mang tính phong trào. Ban tổ chức còn luân chuyển 300 bản sách tham khảo, sách thiếu nhi và sách về Bác Hồ đến Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Chư Păh và Phân hiệu 1 Trường Tiểu học Chư Păh, bổ sung tài liệu cho thư viện tại chỗ. Chương trình gắn với Tuần lễ học tập suốt đời và chuyển đổi số, gửi đi thông điệp rõ ràng: đọc sách không phải là hoạt động một tuần rồi thôi, mà là thói quen phải được nuôi dưỡng lâu dài. "Chương trình mang đến hơn 5.000 bản sách thuộc nhiều thể loại cùng 10 máy tính kết nối internet" là con số biết nói: nó cho thấy khi có ý chí, việc tiếp cận sách vở vùng sâu không còn là bài toán bất khả thi nữa.
Hà Tĩnh và mô hình thư viện thân thiện: xây văn hóa đọc từ tuổi mầm non
Ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, câu chuyện tiếp cận sách vở vùng sâu lại được viết theo một cách khác: xây thư viện thân thiện học sinh ngay trong trường mầm non và tiểu học. Sáng 15/10/2026, UBND xã Hương Sơn phối hợp với Tổ chức Zhi Shan Foundation và Trung tâm Công tác xã hội – Giáo dục nghề nghiệp cho người khuyết tật tỉnh Hà Tĩnh tổ chức lễ khánh thành 7 thư viện thân thiện tại Trường Mầm non Hương Sơn và Trường Tiểu học Hương Sơn. Bậc mầm non được đầu tư thư viện đồ chơi, không gian học tập và vui chơi sáng tạo; bậc tiểu học có hệ thống bàn ghế, thiết bị và hàng trăm đầu sách phục vụ nhu cầu đọc. Tổng kinh phí đầu tư cho 7 thư viện trên 800 triệu đồng, trong đó Zhi Shan Foundation hỗ trợ trên 600 triệu đồng – một khoản đầu tư cho tương lai của trẻ em chứ không phải cho hình ảnh của bất kỳ tổ chức nào.
Điều quan trọng là các thư viện này được thiết kế như không gian gần gũi, khơi dậy niềm yêu thích đọc sách, giúp trẻ mầm non phát triển kỹ năng và tạo điều kiện để học sinh tiểu học tiếp cận nguồn tri thức phong phú. Lãnh đạo xã Hương Sơn không xem đây là công trình để "cắt băng" rồi bỏ quên, mà yêu cầu các trường quản lý, khai thác hiệu quả, tổ chức hoạt động đọc sách phù hợp, từng bước hình thành thói quen đọc cho học sinh. Khi thư viện trở thành nơi các em muốn đến mỗi ngày, chứ không phải nơi phải đến theo lịch, văn hóa đọc mới có cơ hội lan tỏa. Việc đưa 7 thư viện thân thiện vào sử dụng được kỳ vọng sẽ tạo môi trường giáo dục tích cực, nuôi dưỡng đam mê đọc sách và dần xây dựng một cộng đồng mà sách là phần tự nhiên của đời sống học đường.
Kết luận: công bằng tri thức cần nhiều mô hình, nhưng một mục tiêu chung
Nhìn lại ba câu chuyện ở Phú Thọ, Gia Lai và Hà Tĩnh, có thể thấy một điều rõ ràng: không có một mô hình thư viện duy nhất cho mọi vùng khó khăn, nhưng mọi nỗ lực đều hướng tới cùng một mục tiêu – thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa học sinh vùng sâu và học sinh thành thị. Thư viện số trường học với máy tính bảng và học liệu trực tuyến giúp học sinh miền núi bước vào thế giới số một cách có kiểm soát. Xe thư viện lưu động đưa sách và internet đến những nơi cơ sở vật chất còn thiếu thốn, biến sân trường thành điểm hẹn tri thức. Thư viện thân thiện học sinh ở bậc mầm non, tiểu học xây nền văn hóa đọc từ những năm đầu đời.
Câu hỏi đặt ra không phải là "mô hình nào tốt hơn", mà là "làm sao để mỗi địa phương chọn và duy trì mô hình phù hợp với mình". Muốn vậy, cần ba yếu tố: sự cam kết dài hạn của chính quyền và nhà trường, sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, và tiếng nói của chính học sinh – những người sử dụng thư viện mỗi ngày. Khi các bên cùng coi sách là nền tảng tư duy, chứ không phải là phụ kiện bên lề của thời đại AI, thì thư viện số, xe thư viện lưu động hay thư viện thân thiện sẽ không còn là những điểm sáng lẻ loi, mà trở thành mạng lưới công bằng tri thức phủ khắp vùng sâu, vùng xa.
