Từ khoảng trống tri thức đến mô hình thư viện vùng biên mới
Thư viện vùng biên là những không gian đọc và học tập – cả vật lý lẫn thư viện điện tử – được xây dựng tại các trường học nằm ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, nơi học sinh thường thiếu tài liệu học tập số, sách in và hạ tầng công nghệ để tiếp cận tri thức một cách bình đẳng như bạn bè ở đô thị. Khi bàn về khoảng cách giáo dục, chúng ta thường nhắc đến chương trình học, giáo viên, cơ sở vật chất; nhưng điểm nghẽn âm thầm mà nghiêm trọng không kém chính là thiếu nơi lưu giữ và phân phối tri thức mỗi ngày. Các sáng kiến thư viện tại Tả Ván và Kim Xuyên cho thấy: nếu không phá vỡ bài toán thông tin, mọi nỗ lực nâng chất lượng giáo dục vùng khó sẽ mãi bị giới hạn. Ở Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Tả Ván, xã biên giới Tùng Vài, toàn bộ 353 học sinh đều là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Cơ sở vật chất được đầu tư dần, nhưng nhà trường vẫn thiếu thiết bị để tiếp cận học liệu số và phát triển văn hóa đọc cho học sinh. Trong bối cảnh đó, chương trình Thư viện FPT 38 năm xuất hiện không như một hoạt động thiện nguyện mang tính phong trào, mà như một bước thử nghiệm mô hình mới: đưa công nghệ, tri thức và phương thức học tập hiện đại đến gần hơn với học sinh vùng cao, vùng sâu, vùng biên giới thông qua một thư viện điện tử được thiết kế bài bản.
Thư viện điện tử FPT 38 năm: bước đi tiên phong vào cực Bắc
Điều đáng nói ở Tả Ván là doanh nghiệp không chỉ “tặng máy” rồi rút đi. Dự án Thư viện FPT 38 năm được triển khai trong thời gian ngắn, hình thành một công trình hoàn chỉnh với 15 máy tính bảng, tai nghe, tài khoản học trực tuyến, máy tính để bàn, giá sách, tủ kệ đạt chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Quan trọng hơn, đây là thư viện điện tử đầu tiên trong khuôn khổ dự án được đưa trực tiếp đến một trường vùng biên, thay vì thử nghiệm ở khu vực thuận lợi. Ở góc độ tác động, nguồn sách mới gồm truyện thiếu nhi, sách kỹ năng sống và nhiều đầu sách phù hợp lứa tuổi đã làm phong phú không gian đọc, góp phần hình thành và duy trì thói quen đọc sách, tự học, khám phá tri thức của học sinh vùng cao. Câu nói tại địa phương rằng “Thư viện mới sẽ tạo thêm điều kiện để học sinh Trường Phổ thông dân tộc Bán trú tiểu học Tả Ván được tiếp cận với công nghệ, học liệu phong phú và phương thức học tập hiện đại; đồng thời góp phần thu hẹp khoảng cách về điều kiện tiếp cận tri thức giữa học sinh vùng cao với các khu vực khác” đã tóm tắt rất rõ ý nghĩa của mô hình này. Khi học sinh có thể chạm tay vào thiết bị công nghệ chứa đựng tri thức số rộng lớn ngay tại trường, thư viện điện tử không còn là khẩu hiệu, mà là cánh cửa thực sự mở ra.
Thư viện KSFC tại Kim Xuyên: không gian vật lý, tầm nhìn dài hạn
Nếu Tả Ván thể hiện hướng tiếp cận thư viện điện tử, thì Trường THPT Kim Xuyên lại cho thấy sức mạnh của một thư viện vật lý được thiết kế như không gian học tập đa năng. Tại đây, các đại biểu đã cắt băng khánh thành thư viện "Ước mơ và Hy vọng KSFC", đánh dấu một bước nâng cấp quan trọng cho ngôi trường có hơn 1.500 học sinh, trong đó gần 30% là học sinh dân tộc thiểu số. Thư viện cũ chỉ rộng khoảng 60 m² với 3.000 cuốn sách chủ yếu là sách giáo khoa và tài liệu tham khảo, dù đã ghi nhận hơn 2.600 lượt sử dụng trong năm học 2024–2025. Con số đó cho thấy nhu cầu đọc là có, nhưng hạ tầng tri thức quá chật hẹp. Điểm đáng giá của dự án là nó không dừng ở việc bổ sung sách, bàn ghế và thiết bị hiện đại, mà hướng đến một không gian học tập đa chức năng. Thư viện mới gắn việc đọc với trải nghiệm thực tế và định hướng nghề nghiệp, đồng thời đi kèm chương trình tập huấn toàn diện cho giáo viên về vận hành thư viện, tổ chức hoạt động ngoại khóa và hướng nghiệp cho học sinh. Dự án được triển khai từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2026, cho thấy đây không phải khoản hỗ trợ ngắn hạn, mà là đầu tư theo lộ trình cho hơn 1.500 giáo viên, học sinh của trường.
Liên minh doanh nghiệp – NGO: hạt nhân cho mô hình nhân rộng
Hai câu chuyện tại Tả Ván và Kim Xuyên có một điểm chung: không tổ chức nào đi một mình. Ở Kim Xuyên, Quỹ KSFC Dream Sharing đã từng hỗ trợ xây dựng thư viện và nhà vệ sinh tại điểm trường Động Lợi của Trường THCS Trường Sinh vào năm 2023, và việc tiếp tục đầu tư tại THPT Kim Xuyên khẳng định đối tác lâu dài với ngành giáo dục tại Tuyên Quang. Trên phía triển khai, tổ chức phi chính phủ quốc tế GNI – đang hoạt động tại sáu tỉnh, thành của Việt Nam – kỳ vọng thư viện sẽ trở thành nguồn tri thức lâu dài, giúp học sinh khu vực khó khăn tự tin hơn, chuẩn bị khám phá tiềm năng và bước vào tương lai. Ở Tả Ván, Tập đoàn FPT công khai mục tiêu Thư viện FPT 38 năm là chương trình nhằm lan tỏa tri thức và thúc đẩy cơ hội tiếp cận công nghệ, học liệu cho học sinh. Khi doanh nghiệp mang vào trường thư viện điện tử cùng tài liệu học tập số, còn tổ chức phi lợi nhuận tập trung xây dựng không gian vật lý và năng lực vận hành, một mô hình bổ trợ lẫn nhau hình thành: thư viện vùng biên không chỉ có sách in, cũng không phụ thuộc hoàn toàn vào đường truyền internet, mà là hệ sinh thái tri thức kết hợp công nghệ, không gian, con người. Đây là mấu chốt nếu chúng ta muốn các sáng kiến không dừng ở vài công trình mẫu, mà có thể nhân rộng theo cách phù hợp với từng cộng đồng học sinh vùng sâu.
