Tạm dừng thu phí: khi quyền lợi nhà đầu tư gắn chặt với trách nhiệm bảo trì
BOT Quốc lộ 1 đoạn qua Hà Tĩnh là tuyến đường quốc lộ được đầu tư theo hợp đồng xây dựng – vận hành – chuyển giao, nơi nhà đầu tư thu phí người sử dụng để hoàn vốn nhưng đồng thời phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo trì, sửa chữa và đảm bảo an toàn giao thông trên cả chiều dài hơn 30km của dự án. Trong trường hợp nghĩa vụ này bị xem nhẹ hoặc chậm trễ, cơ quan quản lý nhà nước có quyền dùng biện pháp mạnh như tạm dừng thu phí, khiến mô hình BOT trở thành một bài kiểm tra thực tế về trách nhiệm dịch vụ hơn là chỉ là công cụ tài chính.
Ngày 12/9, Cục Đường bộ Việt Nam yêu cầu Công ty CP Tập đoàn Cienco 4 khắc phục hư hỏng Quốc lộ 1A qua Hà Tĩnh trước 10/10, nếu chậm sẽ tạm dừng thu phí từ 15/10. Trước đó, UBND tỉnh Hà Tĩnh gửi văn bản đề nghị khẩn trương sửa chữa đoạn từ Nam cầu Bến Thủy đến Bắc tuyến tránh thành phố Hà Tĩnh (cũ), đồng thời kiến nghị xem xét tạm dừng thu phí BOT nếu nhà đầu tư không đáp ứng yêu cầu về chất lượng và an toàn khai thác tuyến đường. Đây không chỉ là một động thái kỹ thuật, mà là thông điệp chính trị – pháp lý về việc quyền thu phí phải đi cùng với trách nhiệm bảo trì đường bộ.
Mặt đường xuống cấp và cái giá người dân phải trả
Tuyến BOT Quốc lộ 1 này là huyết mạch giao thông, được mở rộng với tổng mức đầu tư hơn 2.430 tỷ đồng và hoàn thành năm 2014. Thế nhưng sau hơn một thập kỷ khai thác, nhiều vị trí nền, mặt đường xuất hiện hằn lún vệt bánh xe, trồi sụt, nứt rạn, ổ gà kéo dài.,, Đây không phải những hư hỏng nhỏ lẻ mà là dấu hiệu của một hệ thống bảo trì đường bộ vận hành theo kiểu “chữa cháy”, chỉ xử lý cục bộ khi có phản ánh thay vì xây dựng giải pháp tổng thể cho toàn tuyến.
Người dân và lái xe đang trả phí để đi trên một tuyến đường mà mỗi ổ gà, mỗi vệt hằn lún đều tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông., Việc kéo dài tình trạng xuống cấp gây bức xúc, bởi quyền được đi lại an toàn là lợi ích cơ bản mà hợp đồng BOT phải bảo đảm. Khi biển báo, vạch sơn, hệ thống an toàn giao thông cũng xuống cấp, rủi ro không chỉ nằm ở mặt đường mà còn ở mọi tình huống xử lý khẩn cấp. Nếu nhà đầu tư đã thu vé từ 40.000 đến 200.000 đồng mỗi lượt ô tô qua trạm Bến Thủy 1 và 2, thì việc để mặt đường bong tróc, nứt rạn là một sự bất công rõ ràng với người sử dụng.
Hà Tĩnh và Cục Đường bộ siết trách nhiệm: tạm dừng thu phí như một đòn bẩy
Điểm đáng chú ý trong câu chuyện BOT Quốc lộ 1 Hà Tĩnh là sự đồng thuận hiếm thấy giữa địa phương và cơ quan trung ương trong việc dùng biện pháp kinh tế để buộc nhà đầu tư tuân thủ cam kết. UBND tỉnh Hà Tĩnh không chỉ kiến nghị sửa chữa mà còn chính thức đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét tạm dừng thu phí nếu Cienco 4 không thực hiện đầy đủ, kịp thời việc bảo đảm chất lượng và an toàn khai thác. Đây là một bước chuyển từ “nhắc nhở, đề nghị” sang “ràng buộc trách nhiệm bằng chế tài”, đặt lợi ích người dân lên trên lợi ích doanh nghiệp.
Cục Đường bộ Việt Nam đi xa hơn khi ấn định mốc thời gian rất cụ thể: hoàn thành khắc phục các vi phạm chất lượng bảo trì trước ngày 10/10, nếu không sẽ tạm dừng thu phí từ 15/10 theo thẩm quyền., Khu Quản lý đường bộ II được giao giám sát, báo cáo hàng tuần và sẵn sàng xử phạt vi phạm hành chính nếu phát hiện sai phạm trong công tác bảo trì., Cơ chế này cho thấy tạm dừng thu phí không chỉ là lời đe dọa, mà là công cụ áp lực rất thực, đánh thẳng vào dòng tiền của dự án để buộc nhà đầu tư ưu tiên an toàn công trình thay vì trì hoãn sửa chữa.
Câu chuyện BOT rộng hơn: khi mô hình tài chính thiếu kỷ luật dịch vụ
Cienco 4 không phải một doanh nghiệp nhỏ; đây là nhà đầu tư BOT với nhiều dự án trọng điểm, trong đó có BOT Nam Bến Thủy – đường tránh TP Hà Tĩnh cũ, BOT Nghi Sơn – Cầu Giát và BOT Thái Nguyên – Chợ Mới. Tuy vậy, báo cáo tài chính cho thấy doanh thu 6 tháng đầu năm giảm khoảng 20% so với cùng kỳ và lợi nhuận sau thuế cũng giảm hơn 24%, trong khi nợ vay tài chính vẫn ở mức gần 2.900 tỷ đồng. Trong bối cảnh áp lực tài chính gia tăng, việc doanh nghiệp cắt giảm, lùi thời điểm duy tu, đại tu mặt đường là nguy cơ hiện hữu nếu cơ chế giám sát không đủ chặt.
Theo các kết quả kiểm tra, Cục Đường bộ đã nhiều lần yêu cầu nhà đầu tư thực hiện quản lý, bảo trì công trình đúng yêu cầu kỹ thuật, nhưng hoặc là không làm, hoặc làm không đạt yêu cầu. UBND tỉnh Hà Tĩnh cũng nhiều lần kiểm tra hiện trường, ra văn bản yêu cầu khắc phục nhưng tình trạng hư hỏng vẫn chưa được xử lý triệt để và liên tục tái diễn. Điều này phản ánh vấn đề rộng hơn của nhiều dự án BOT: hợp đồng quy định trách nhiệm rõ ràng, nhưng việc thực thi phụ thuộc vào mức độ quyết liệt của cơ quan quản lý. Nếu không gắn trách nhiệm bảo trì với quyền thu phí bằng những chế tài cụ thể, mô hình BOT dễ trượt thành hình thức “tư nhân hóa thu phí, công hóa rủi ro” đối với người dân.
Hà Tĩnh như một bài học: phải trả phí cho chất lượng, không phải cho sự chậm trễ
Trong các văn bản gần đây, Hà Tĩnh thẳng thắn chỉ ra cả nguyên nhân khách quan và chủ quan: đường sau hơn 12 năm khai thác chịu ảnh hưởng bão lũ, mưa lớn, nhưng việc sửa chữa thời gian qua chỉ xử lý cục bộ từng vị trí khi phát sinh hư hỏng hoặc khi có phản ánh, thiếu một phương án tổng thể để xử lý dứt điểm trên toàn tuyến. Cách tiếp cận “vá víu” này khiến hư hỏng tái diễn, người dân mất niềm tin, còn doanh nghiệp lại coi bảo trì như chi phí có thể trì hoãn, thay vì nghĩa vụ gắn với giấy phép thu phí.
Nguy cơ tạm dừng thu phí BOT Quốc lộ 1 ở Hà Tĩnh là lời nhắc rõ ràng: nhà đầu tư chỉ có thể tiếp tục thu tiền nếu cung cấp dịch vụ xứng đáng. Mọi tuyến BOT khác cũng phải coi đây là cảnh báo – khi chất lượng đường không tương xứng với mức phí, cơ quan nhà nước phải sẵn sàng đóng trạm, điều chỉnh hợp đồng, thậm chí xem xét lại nhà đầu tư. Đối với người dân, một tuyến BOT tốt không phải tuyến thu phí thấp nhất, mà là tuyến minh bạch, được bảo trì đúng cam kết, và khi xuống cấp thì có chế tài hiệu quả để bảo vệ quyền đi lại an toàn.
