Điện rác: lời đáp kép cho bài toán rác và năng lượng
Nhà máy điện rác là cơ sở hạ tầng môi trường sử dụng công nghệ đốt hoặc xử lý chất thải rắn sinh hoạt để giảm khối lượng rác phải chôn lấp, đồng thời thu hồi nhiệt lượng và khí sinh ra trong quá trình xử lý để phát điện như một dạng năng lượng tái tạo, qua đó vừa giải quyết áp lực rác đô thị vừa bổ sung nguồn điện cho hệ thống năng lượng quốc gia. Bước ngoặt hiện nay là Việt Nam đã chuyển từ tư duy “chôn lấp càng nhiều càng tốt” sang coi nhà máy điện rác là trụ cột của chiến lược quản lý rác thải gắn với an ninh năng lượng. Đây không phải là một lựa chọn kỹ thuật đơn lẻ, mà là một quyết định mang tính chính sách: coi chất thải là tài nguyên. Nếu nhìn vào hai dự án lớn tại Thanh Hóa và TP.HCM, có thể thấy rõ xu hướng này đang được cụ thể hóa bằng các công trình quy mô lớn, thời gian đầu tư dài hạn và yêu cầu công nghệ cao.
Nghi Sơn: gần 1.500 tỷ đồng cho một mắt xích xử lý rác cấp tỉnh
Thanh Hóa vừa khởi công Nhà máy Điện rác Nghi Sơn với tổng mức đầu tư gần 1.500 tỷ đồng, cho thấy địa phương này không muốn tiếp tục phụ thuộc vào bãi chôn lấp truyền thống. Dự án sử dụng công nghệ lò đốt ghi cơ học, hầm chứa rác khép kín áp suất âm và kiểm soát dioxin/furan theo “nguyên tắc 3T + E” – những chi tiết cho thấy yêu cầu cao về bảo vệ môi trường. Công suất xử lý của dự án là 500 tấn/ngày đêm, kết hợp với 120 tấn/ngày đêm giai đoạn 1 đang hoạt động, nâng tổng công suất lên 620 tấn/ngày đêm và trở thành cơ sở xử lý chất thải lớn thứ ba của tỉnh. Quan trọng hơn, đây là nhà máy điện rác sử dụng công nghệ đốt rác kết hợp thu hồi năng lượng để phát điện. Như chính lãnh đạo tỉnh thừa nhận, khối lượng chất thải rắn sinh hoạt sẽ tiếp tục tăng theo quá trình phát triển, kéo theo yêu cầu cao hơn cho hạ tầng và công nghệ xử lý. Nếu không đầu tư mạnh vào nhà máy điện rác, hệ thống hiện tại sẽ quá tải, và tỉnh sẽ phải trả giá bằng những bãi rác khổng lồ, ô nhiễm dai dẳng.
Đa Phước – TP.HCM: từ bãi chôn lấp nửa thành phố đến tham vọng 50–60 MW
Ở phía Nam, Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Đa Phước tại TP.HCM đang trở thành điểm tựa cho một chiến lược điện rác mới. Vietnam Waste Solutions đã đề xuất xây dựng một nhà máy điện rác công suất 50–60 MW cùng các dây chuyền tái chế chuyên biệt ngay tại bãi rác này. Đa Phước hiện tiếp nhận và chôn lấp tối đa khoảng 6.500 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày, tương đương khoảng 2,4 triệu tấn mỗi năm, xử lý hơn một nửa lượng rác sinh hoạt của TP.HCM, trong khi tổng lượng rác phát sinh vào khoảng 10.000 tấn/ngày. Nếu không thay đổi mô hình, thành phố sẽ bị trói vào vòng luẩn quẩn mở rộng bãi chôn lấp. Đáng chú ý, Đa Phước đã nhiều năm thu gom khí phát sinh trong bãi chôn lấp để sản xuất điện phục vụ hoạt động tại khu liên hợp. Tuy nhiên, hệ thống này tách biệt với nhà máy điện rác 50–60 MW đang được đề xuất, nơi chất thải sẽ được xử lý trước khi chôn lấp cuối cùng và trực tiếp thu hồi năng lượng. Việc chính thức đề xuất bổ sung hạng mục điện rác trong năm 2026 và bước vào thủ tục thẩm định, cấp phép cho thấy TP.HCM đã nhận ra không thể tiếp tục giải quyết khủng hoảng rác bằng cách đào thêm hố.
Tại sao điện rác là bước chuyển bắt buộc cho hạ tầng môi trường
Điểm chung giữa Nghi Sơn và Đa Phước là áp lực rác thải đã vượt quá ngưỡng của hệ thống chôn lấp truyền thống. Nhiều địa phương hiện nay đang quá tải về xử lý rác, và Thanh Hóa thẳng thắn thừa nhận khối lượng chất thải sinh hoạt sẽ tiếp tục tăng cùng với phát triển đô thị, kéo theo yêu cầu ngày càng cao với hạ tầng môi trường và công nghệ xử lý. Trong bối cảnh đó, nhà máy điện rác là một giải pháp buộc phải tính tới, vì nó đồng thời giảm khối lượng rác, hạn chế nhu cầu diện tích bãi chôn lấp và tạo ra năng lượng tái tạo. Ở Đa Phước, việc xử lý hơn một nửa lượng rác sinh hoạt của TP.HCM bằng mô hình chôn lấp cho thấy sự lệ thuộc nguy hiểm vào một loại hạ tầng có giới hạn địa lý rõ ràng. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Việc sớm đưa dự án Nhà máy Điện rác Nghi Sơn vào hoạt động là rất cần thiết, góp phần bổ sung năng lực xử lý, giảm áp lực cho các cơ sở hiện có, nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường và tận dụng nguồn năng lượng thu hồi trong quá trình xử lý để phát điện”. Khi rác vừa là gánh nặng, vừa là nguồn điện tiềm năng, chậm trễ trong việc chuyển đổi là lựa chọn tốn kém nhất.
Điện rác: không phải cây đũa thần, nhưng là bước khởi đầu đúng
Đặt kỳ vọng quá lớn vào nhà máy điện rác sẽ là sai lầm, nhưng hoài nghi và chậm trễ còn nguy hiểm hơn. Các dự án tại Nghi Sơn và Đa Phước mới chỉ là những mảnh ghép đầu tiên của một hệ thống hạ tầng môi trường hiện đại: chúng cần được vận hành minh bạch, tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn quan trắc, và gắn chặt với chính sách giảm thiểu, phân loại, tái chế chất thải ngay từ nguồn. Mặt tích cực là các nhà máy này rõ ràng giúp giảm phụ thuộc vào bãi chôn lấp, tăng năng lực xử lý và tạo thêm nguồn năng lượng tái tạo. Nhưng nếu các địa phương coi điện rác như phép màu để tiếp tục phát triển đô thị mà không kiểm soát lượng rác phát sinh, bài toán sẽ tái diễn với quy mô lớn hơn. Lựa chọn đúng lúc này là coi nhà máy điện rác như hạ tầng nền tảng – song song với cải cách quản lý rác, đầu tư vào phân loại tại nguồn và tái chế. Từ rác sang điện năng chỉ là bước đầu; bước tiếp theo phải là từ rác sang một mô hình phát triển ít chất thải hơn.
