Điện từ rác thải: bước ngoặt không thể trì hoãn
Nhà máy xử lý rác phát điện là cơ sở sử dụng công nghệ đốt rác (incinerator) để giảm khối lượng chất thải rắn, đồng thời thu hồi năng lượng từ quá trình đốt và chuyển thành điện đưa lên lưới, qua đó thay thế dần chôn lấp trực tiếp và góp phần giải quyết bài toán ô nhiễm đô thị. Đây không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm mà đang trở thành hướng đi chủ đạo trong waste-to-energy Việt Nam. Điều đáng nói là Việt Nam đã bước vào giai đoạn tăng tốc với hàng loạt dự án nghìn tỷ, nhưng tốc độ triển khai lại phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quy hoạch, hạ tầng kết nối và năng lực nhà đầu tư. Nếu các mắt xích này không được siết chặt, tham vọng điện từ rác thải có nguy cơ bị chậm lại ngay từ vạch xuất phát.
Định Quán: dự án 2.610 tỷ đồng mở đường cho lộ trình bỏ chôn lấp
Dự án Nhà máy điện rác Định Quán giai đoạn 1 vừa được cơ quan chuyên môn cấp phép thực hiện các hoạt động bảo vệ môi trường, đánh dấu bước khởi động quan trọng cho một nhà máy xử lý rác phát điện quy mô lớn tại Đồng Nai. Đây là dự án xây dựng nhà máy xử lý chất thải rắn bằng công nghệ đốt hiện đại để phát điện, kết hợp xử lý và tái chế tro xỉ sau đốt, với tổng vốn đầu tư 2.610 tỷ đồng, công suất xử lý 950 tấn/ngày và phát điện 18,5 MW. Theo quy hoạch giai đoạn 2021-2030, Đồng Nai đặt mục tiêu chuyển đổi công nghệ xử lý rác sang đốt thu hồi năng lượng và chấm dứt hoàn toàn chôn lấp trực tiếp rác sinh hoạt vào năm 2030. Cùng với Định Quán, địa phương này có thêm Tân Hưng và ba dự án khác đang trong quá trình chấp thuận đầu tư, cho thấy một chiến lược waste-to-energy Việt Nam khá rõ nét. Tuy nhiên, việc một dự án điện rác tại Vĩnh Tân bị dừng do chậm tiến độ và hồ sơ không đạt yêu cầu là lời nhắc rằng lộ trình tham vọng này sẽ không dung thứ cho năng lực triển khai yếu.
Nam Quảng Nam: tham vọng 1.215 tấn rác/ngày trên nền tảng công nghệ đốt
Tại Nam Quảng Nam, một nhà máy xử lý rác thải và phát điện mới đã được chấp thuận chủ trương đầu tư cùng nhà đầu tư, với quy mô khoảng 17 ha và tổng vốn 2.184 tỷ đồng. Dự án do Công ty TNHH Môi trường Ngôi Sao Xanh và Công ty Cổ phần Cẩm Thạch Xanh đầu tư, đặt mục tiêu xử lý và tái chế 1.215 tấn rác/ngày, phát điện 15 MW thông qua quá trình đốt rác thải. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc công nghệ incinerator đang được coi là trụ cột để tạo điện từ rác thải trong các dự án năng lượng tái tạo theo hướng thu hồi năng lượng. Theo kế hoạch, giai đoạn hoàn thiện thủ tục đầu tư, môi trường, đất đai và xây dựng diễn ra từ quý IV/2026 đến quý II/2027, sau đó thi công, lắp đặt thiết bị và vận hành chính thức từ quý III/2027 đến quý IV/2029. Lịch trình kéo dài gần ba năm thi công cho thấy đây là dự án phức tạp, đòi hỏi năng lực tài chính và kỹ thuật bền bỉ, nếu không rất dễ rơi vào tình trạng kéo dài, phải điều chỉnh như những trường hợp đã từng xảy ra ở các địa phương khác.
Hiệp Hòa (Bắc Ninh): vốn 2.180 tỷ nhưng bị níu chân bởi đường vào nhà máy
Ở Bắc Ninh, dự án Nhà máy xử lý rác và phát điện Hiệp Hòa là ví dụ điển hình cho việc hạ tầng giao thông có thể quyết định tiến độ một nhà máy xử lý rác phát điện. Dự án do liên danh Công ty TNHH Môi trường Ngôi Sao Xanh và Công ty Cổ phần Đầu tư và Thương mại HHK làm chủ đầu tư, tổng mức đầu tư khoảng 2.180 tỷ đồng trên diện tích 4,9 ha, công suất đốt 500 tấn rác/ngày đêm kết hợp phát điện 13 MW. Dù 100% diện tích vùng lõi 4,9 ha đã hoàn tất giải phóng mặt bằng, tuyến đường kết nối chính thức vào công trường vẫn chưa hoàn thành do vướng mắc mặt bằng kéo dài, buộc nhà đầu tư phải tự mở đường tạm dài gần 200 m để đưa máy móc, vật tư vào thi công. Lãnh đạo thành phố đã trực tiếp kiểm tra hiện trường, yêu cầu các bên liên quan đẩy nhanh giải phóng mặt bằng tuyến đường, đồng thời siết tiến độ bằng cơ chế báo cáo định kỳ 15 ngày/lần và hoàn thành kế hoạch tổng thể trong tháng 10/2026 để kịp đưa nhà máy vào vận hành tháng 12/2027. Câu chuyện Hiệp Hòa cho thấy: nếu hạ tầng đi lại không được chuẩn bị đồng bộ, những dự án điện từ rác thải dù có công nghệ tiên tiến vẫn có thể bị chậm lại vì những “nút thắt” rất đời thường.
Tham vọng waste-to-energy Việt Nam: cần ít khẩu hiệu, nhiều năng lực thực thi
Nhìn tổng thể, các dự án Định Quán, Nam Quảng Nam và Hiệp Hòa cho thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn bùng nổ nhà máy xử lý rác phát điện với quy mô vốn hàng nghìn tỷ đồng, công suất xử lý hàng trăm đến hàng nghìn tấn rác mỗi ngày. Công nghệ incinerator được lựa chọn để vừa xử lý rác vừa tạo điện, phù hợp xu hướng quốc tế và mục tiêu giảm chôn lấp. Tuy vậy, khoảng cách giữa quy hoạch đẹp và nhà máy vận hành đúng hẹn vẫn còn lớn: từ hồ sơ pháp lý chưa đạt yêu cầu, tiến độ kéo dài, đến hạ tầng kết nối không đồng bộ. Nếu muốn waste-to-energy Việt Nam trở thành trụ cột trong chiến lược quản lý chất thải và an ninh năng lượng, các địa phương cần coi năng lực thực thi – từ lựa chọn nhà đầu tư, chuẩn bị mặt bằng, đến giám sát công nghệ – là tiêu chí trung tâm, thay vì chỉ dừng ở những con số công suất và vốn đầu tư ấn tượng. Khi đó, điện từ rác thải mới thực sự trở thành lời giải chứ không phải khẩu hiệu.
