Một đạo luật trao quyền để TP.HCM bứt phá, không chỉ sửa vài thủ tục
Luật Phát triển đô thị là đạo luật chuyên ngành mới được Quốc hội thông qua, đặt ra khung thể chế phân quyền quản lý mạnh cho các đô thị, đặc biệt là TP.HCM, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn quy hoạch, tài chính và không gian phát triển, hướng tới phát triển đô thị bền vững trên nền tảng trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực.
Chiều 24/8, Quốc hội đã thông qua Luật Phát triển đô thị, trao cho TP.HCM và nhiều đô thị lớn cơ chế phân quyền toàn diện về quy hoạch, tài chính, không gian ngầm và trên cao. Đây không phải là một chỉnh sửa kỹ thuật, mà là sự chuyển đổi mô hình: từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, từ “xin – cho” sang “được quyền – phải chịu trách nhiệm”. Với một siêu đô thị hơn 14 triệu dân đang chịu áp lực giao thông, nhà ở, môi trường và hạ tầng nhưng nguồn lực luôn có giới hạn, mọi sự chậm trễ thể chế đều phải trả giá bằng ách tắc trong đời sống người dân. Luật mới, vì vậy, là thông điệp chính trị rõ ràng: hoặc TP.HCM tự bứt phá, hoặc cả vùng đô thị phía Nam sẽ hụt nhịp tăng trưởng.
Quyền hạn TP.HCM được mở rộng đến đâu?
Cốt lõi của Luật Phát triển đô thị là trao thêm quyền hạn TP.HCM để thành phố có thể quyết định nhanh và chủ động hơn. Lần đầu tiên, TP.HCM được phân cấp, phân quyền một cách hệ thống trên tất cả các lĩnh vực, thay vì phải xin từng cơ chế thí điểm rời rạc như trước đây. Luật dự kiến gồm 5 chương, 66 điều, đẩy mạnh phân quyền, phân cấp cho địa phương về quy hoạch, đầu tư công, tài chính, đất đai, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), thu hút nhà đầu tư chiến lược, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Theo dự thảo, riêng Chương II đã có 35 điều thì 32 điều giao thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân với hơn 150 thẩm quyền, cho thấy trọng tâm phân quyền không phải chỉ chuyển từ Trung ương sang Ủy ban nhân dân mà còn mở rộng vai trò của cơ quan dân cử. Không gian ngầm, trên cao, ven sông, ven biển lần đầu được xác định là nguồn lực phát triển mới, tạo cơ sở pháp lý cho các siêu dự án giao thông, thương mại, đô thị thông minh. Về tài chính, theo tinh thần Nghị quyết 09, TP.HCM có thể huy động vốn qua trái phiếu và vay các tổ chức quốc tế cho các dự án trọng điểm, nếu tự chứng minh được khả năng quản lý và trả nợ.
Cơ hội cho các siêu dự án và mô hình kinh tế mới
Ý nghĩa chiến lược của đạo luật nằm ở chỗ nó mở khóa các không gian và mô hình tăng trưởng mà TP.HCM lâu nay khó chạm tới. Với đô thị đặc biệt này, các mô hình như phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), phát triển không gian ngầm, không gian trên cao hay tổ chức lại hệ thống hạ tầng được nhấn mạnh như những hướng đi mới để mở rộng năng lực tăng trưởng mà không chỉ trải nhựa thêm đường trên bề mặt. Không gian ngầm và trên cao khi được xem là “nguồn lực phát triển mới” cho phép thành phố hình dung các tuyến metro, trung tâm thương mại, bãi đậu xe, công trình hỗn hợp đa tầng song hành với tái cấu trúc đô thị hiện hữu.
Luật cũng dành điều khoản riêng cho phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam, tạo nền tảng kết nối và huy động nguồn vốn quốc tế, nếu TP.HCM chứng minh được năng lực thể chế của mình. Nói cách khác, Luật Phát triển đô thị tạo ra “đường băng pháp lý” cho những siêu dự án có tác động lan tỏa vùng, từ các tuyến metro liên tỉnh đến khu đô thị ven sông, khu đổi mới sáng tạo gắn với doanh nghiệp công nghệ. Nếu biết tận dụng, TP.HCM có thể chuyển đổi mô hình tăng trưởng, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số mà các chuyên gia đánh giá là khó đạt nếu tiếp tục cách làm cũ.
Áp lực phân quyền quản lý và phát triển đô thị bền vững
Phân quyền không phải món quà miễn phí mà là bài kiểm tra năng lực quản trị. Luật Phát triển đô thị được thiết kế để tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, quy hoạch, hạ tầng, nguồn lực và tổ chức thực hiện, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Một đô thị được phân quyền mạnh hơn cần một bộ máy có năng lực thực thi, đội ngũ cán bộ dám quyết định vì lợi ích chung nhưng vẫn bảo đảm công khai, minh bạch. Nếu không, quyền mới sẽ trở thành rủi ro mới – từ khiếu kiện đất đai đến lợi ích nhóm trong quy hoạch, đặc biệt ở các khu vực không gian ngầm và trên cao vốn rất khó giám sát.
Thêm vào đó, luật chỉ mang tính khung và trao quyền, phân cấp triệt để cho Thành phố, trừ các giới hạn như Hiến pháp, điều ước quốc tế và an ninh quốc phòng. Điều đó nghĩa là thành phố phải tự xây dựng chi tiết cách triển khai, không thể trông chờ văn bản hướng dẫn từ Trung ương cho mọi vấn đề. Giá trị của Luật Phát triển đô thị vì thế không đo bằng số lượng cơ chế mới, mà bằng khả năng biến chúng thành thay đổi cụ thể trong đời sống đô thị – từ thời gian cấp phép dự án, chất lượng giao thông công cộng đến không gian xanh và nhà ở người thu nhập thấp.
Từ quyền hạn đến kết quả: TP.HCM sẽ bị đo bằng những gì?
Thành phố đã sẵn sàng kế hoạch triển khai luật, với tầm nhìn phát triển bền vững đến năm 2045. Ngay sau khi Quốc hội thông qua, TP.HCM sẽ tổ chức hội nghị triển khai và một kỳ họp Hội đồng nhân dân để ban hành nghị quyết đầu tiên làm nền tảng cho các văn bản tiếp theo; các sở ngành đã chuẩn bị dự thảo nghị quyết về quy hoạch tổng thể, quản lý khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp, giao thông và nhà ở, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/10.
Trong khoảng 240 nội dung cần cụ thể hóa, TP.HCM ưu tiên các chính sách khơi thông nguồn lực và tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư, phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số. Nhưng người dân sẽ không quan tâm đến số điều luật hay bao nhiêu nghị quyết; họ chờ những thay đổi có thể cảm nhận được trong đời sống hàng ngày, còn doanh nghiệp chờ một môi trường thuận lợi hơn để đầu tư, đổi mới. Nếu TP.HCM biến quyền hạn thành các tuyến metro hoạt động hiệu quả, các khu TOD đáng sống, không gian ven sông mở cho cộng đồng và một đô thị bền vững hơn, Luật Phát triển đô thị sẽ được nhớ như bước ngoặt thể chế. Nếu không, nó sẽ chỉ là thêm một đạo luật nhiều kỳ vọng nhưng ít kết quả.
