Luật Phát triển đô thị: Bệ phóng thể chế mới cho TP.HCM
Luật Phát triển đô thị là đạo luật chuyên ngành mới được Quốc hội thông qua, xác lập cơ chế phân quyền toàn diện cho các đô thị lớn trong lĩnh vực quy hoạch, quản lý tài chính, đất đai và khai thác không gian ngầm, trên cao, nhằm chuyển mô hình quản lý từ xin-cho sang trao quyền gắn với trách nhiệm giải trình rõ ràng của chính quyền đô thị.
Chiều 24/8, Quốc hội đã thông qua Luật Phát triển đô thị, trao cho TP.HCM và nhiều đô thị lớn cơ chế phân quyền toàn diện về quy hoạch, tài chính, không gian ngầm và trên cao. Về cốt lõi, đây không chỉ là một văn bản pháp lý mà là “nền tảng thể chế cho tầm nhìn phát triển dài hạn đến năm 2045” của Thành phố. Việc luật hóa các cơ chế thí điểm trước đây – từ Nghị quyết 54, 98 đến Nghị quyết 09 – chuyển chúng thành khuôn khổ pháp lý ổn định, giúp TP.HCM bớt phụ thuộc vào xin cơ chế riêng, đồng thời buộc thành phố chịu trách nhiệm trực tiếp trước người dân về kết quả phát triển đô thị.
Luật gồm 5 chương, 66 điều, đẩy mạnh phân quyền, phân cấp cho địa phương trên nhiều lĩnh vực: quy hoạch, đầu tư công, tài chính, đất đai, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), thu hút nhà đầu tư chiến lược, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cách thiết kế này thể hiện rõ quan điểm: phân quyền không phải là ưu ái, mà là trao công cụ để các đô thị tự phát huy tiềm năng – hoặc tự bộc lộ hạn chế trong năng lực điều hành.
Phân quyền TP.HCM trong tài chính và đất đai: Quyền đi đôi trách nhiệm
Trọng tâm đột phá của Luật Phát triển đô thị nằm ở phân quyền TP.HCM về tài chính và đất đai – hai nút thắt từng kìm hãm nhiều dự án chiến lược. Dự thảo luật đề xuất cho thành phố được giữ lại toàn bộ các khoản thu đặc thù mới; được hưởng khoản bổ sung có mục tiêu không quá 70% số tăng thu ngân sách Trung ương trên địa bàn. Đây là bước chuyển quan trọng trong quản lý tài chính thành phố, cho phép TP.HCM chủ động hơn trong nguồn lực trung hạn thay vì trông chờ cấp phát.
Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Đạo luật quy định nhiều chính sách giúp Thành phố huy động và sử dụng nguồn lực từ cả Trung ương lẫn địa phương, trong đó có việc ưu tiên ngân sách đầu tư trung hạn, huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân và khai thác quỹ đất”. Theo tinh thần Nghị quyết 09, Thành phố còn được phép huy động vốn qua phát hành trái phiếu và vay các tổ chức quốc tế, tạo cơ sở tiếp cận nguồn vốn lớn cho các dự án trọng điểm. Nghĩa là, nếu TP.HCM vẫn để chậm tiến độ và đội vốn, lỗi không còn nằm ở thiếu cơ chế mà ở năng lực thực thi.
Về đất đai, luật giao quyền chủ động cho địa phương trong việc quyết định thu hồi đất, ban hành chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí nguồn ngân sách địa phương phục vụ giải phóng mặt bằng. HĐND thành phố được phép xây dựng các quy chế, chính sách bồi thường, tái định cư theo thực tiễn, không bị “đóng khung” trong khung pháp luật đất đai cũ. Đây là bước mở khóa các dự án tồn đọng, nhưng cũng là phép thử: liệu TP.HCM có dám đặt lợi ích người dân – đặc biệt là người bị thu hồi đất – vào trung tâm khi tự đặt ra mức bồi thường và chính sách hỗ trợ.
Quy hoạch đô thị và không gian ngầm – trên cao: Từ tầm nhìn giấy đến năng lực triển khai
TP.HCM và nhiều đô thị lớn lâu nay mắc kẹt trong những điểm nghẽn về quy hoạch, hạ tầng và huy động nguồn lực. Luật Phát triển đô thị được thiết kế để tháo các nút thắt này, nhưng điều quan trọng hơn là thay đổi tư duy quy hoạch đô thị: từ bản vẽ trên giấy sang công cụ điều hành gắn với tài chính, giao thông và không gian sống. Các sở ngành đã chuẩn bị dự thảo nghị quyết liên quan đến quy hoạch tổng thể, quản lý khai thác không gian ngầm và không gian tầm thấp, giao thông và nhà ở, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/10.
Lần đầu tiên, không gian ngầm, trên cao, ven sông, ven biển được xác định là nguồn lực phát triển mới. Điều này mở đường cho TP.HCM phát triển metro, bãi đỗ xe ngầm, các tuyến phố trên cao, công viên ven sông… như một phần hữu cơ của quy hoạch đô thị, chứ không chỉ là các dự án riêng lẻ. Tuy nhiên, nếu không có chuẩn mực minh bạch và cơ chế giám sát độc lập, khai thác không gian ngầm trên cao dễ biến thành cuộc đua “xẻ thịt” đô thị dưới vỏ bọc phát triển.
Trong khoảng 240 nội dung cần cụ thể hóa, Thành phố xác định sẽ ưu tiên các chính sách khơi thông nguồn lực và tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư, phát triển đô thị, phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số. Do Luật chỉ mang tính chất khung và trao quyền, phân cấp triệt để cho Thành phố, ngoài các giới hạn về Hiến pháp, điều ước quốc tế hay an ninh – quốc phòng, các cơ quan tham mưu buộc phải chủ động xây dựng phương án triển khai. Nói cách khác, chất lượng quy hoạch đô thị sắp tới sẽ là thước đo năng lực tư duy chính sách của chính TP.HCM.
Tác động tới người dân và doanh nghiệp: Niềm tin sẽ quyết định thành công phân quyền
Tầng ý nghĩa quan trọng nhất của phân quyền TP.HCM không nằm ở điều khoản luật, mà ở trải nghiệm của người dân và doanh nghiệp. Hiện nay, công tác thu hồi đất và bồi thường giải phóng mặt bằng từ lâu đã là điểm nghẽn lớn trong quá trình triển khai các dự án đầu tư công lẫn đầu tư tư nhân; những trở ngại trong thỏa thuận, bồi thường, nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất với người dân đã làm chậm tiến độ giải ngân vốn đầu tư công trên địa bàn TP.HCM cũng như nhiều địa phương. Nếu các cơ chế bồi thường linh hoạt không giúp người dân cảm thấy công bằng hơn, thì mọi “cú hích thể chế” sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Người dân đang chờ những thay đổi có thể cảm nhận trong cuộc sống; doanh nghiệp chờ một môi trường thuận lợi hơn; đô thị chờ những cách làm mới. Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng mở khóa nguồn lực, nhưng niềm tin chỉ được củng cố khi các dự án ách tắc nhiều năm được giải quyết dứt điểm, không còn cảnh đường dang dở, khu tái định cư bỏ hoang. Như bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh chia sẻ, luật có những quy định nhằm giải quyết dứt điểm các dự án tồn đọng, kế thừa các nghị quyết của Quốc hội và Luật Thủ đô, với hy vọng xử lý triệt để các vướng mắc hiện nay.
Thành phố đã chuẩn bị ban hành Chỉ thị của Thành ủy và kế hoạch triển khai luật, lập danh mục cụ thể các văn bản cần xây dựng, phân công rõ cơ quan soạn thảo và vai trò thẩm tra của các ban HĐND; ngay sau khi Quốc hội thông qua, Thành phố sẽ tổ chức hội nghị triển khai và kỳ họp HĐND để trình nghị quyết đầu tiên làm nền tảng cho các văn bản tiếp theo. Nếu bộ máy không cải cách quy trình và văn hóa làm việc, luật mới sẽ chỉ thêm một tầng thủ tục. Phân quyền chỉ có ý nghĩa khi quyết định được đưa ra nhanh hơn, sát thực tiễn hơn và đem lại kết quả tốt hơn cho phát triển đô thị – đó phải là thước đo cuối cùng.
Kết luận: Phân quyền là cơ hội, không phải chiếc ô che trách nhiệm
Luật Phát triển đô thị đã đặt TP.HCM vào một vị thế mới: được trao quyền lớn hơn, nhưng đồng thời bị soi kỹ hơn về kết quả quy hoạch đô thị, quản lý tài chính thành phố và khai thác không gian ngầm trên cao. Với quy mô mở rộng sau sáp nhập, Thành phố cần một khung thể chế tương xứng hơn, chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, từ mô hình xin cho sang mô hình trao quyền, chịu trách nhiệm. Đây là cơ hội để TP.HCM chứng minh rằng mình xứng đáng là đầu tàu, không chỉ về kinh tế mà cả về năng lực quản trị hiện đại.
Luật được kỳ vọng “tạo khuôn khổ pháp lý ổn định, mang tính đột phá cho sự phát triển mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới”. Nhưng nếu thành phố không siết kỷ luật ngân sách, không cải thiện minh bạch đất đai, không nâng chất đối thoại với người dân, thì phân quyền sẽ bị hiểu sai thành đặc quyền. Bài toán không còn là thiếu luật, mà là cách TP.HCM biến bệ phóng thể chế thành các tuyến metro, vành đai, khu đô thị và không gian công cộng cụ thể – nơi người dân cảm nhận được rằng mỗi quyết định chính sách đều quay về mục tiêu nâng chất lượng sống.
