Luật Phát triển đô thị: từ “xin – cho” sang mô hình đô thị tự quyết
Luật Phát triển đô thị là đạo luật chuyên ngành gồm 5 chương, 66 điều, đặt mục tiêu chuyển mô hình quản lý các siêu đô thị từ cơ chế hành chính “xin – cho” sang cơ chế phân quyền rộng, trong đó địa phương tự quyết về quy hoạch, tài chính và đầu tư, đồng thời tự chịu trách nhiệm về hiệu quả phát triển, chất lượng hạ tầng và đời sống người dân. Chiều 24/8, Quốc hội đã thông qua Luật Phát triển đô thị, trao cho TP.HCM và nhiều đô thị lớn cơ chế phân quyền toàn diện về quy hoạch, tài chính, không gian ngầm và trên cao. Đây không phải một đạo luật đơn lẻ mà là bước đi tiếp theo trong tiến trình xây dựng thể chế đặc thù cho TP.HCM theo các nghị quyết chiến lược gần đây. Vấn đề không còn là “có luật hay không”, mà là Thành phố sẽ sử dụng quyền mới như thế nào để đáp ứng kỳ vọng tăng trưởng hai con số và cải thiện cảm nhận đời sống của người dân, doanh nghiệp.
Phân quyền TP.HCM: thêm quyền quyết định, thêm ràng buộc trách nhiệm
Điểm đáng bàn nhất của Luật Phát triển đô thị là mức độ phân quyền TP.HCM trên nhiều trục: quy hoạch, đầu tư công, tài chính, đất đai, phát triển đô thị theo TOD, thu hút nhà đầu tư chiến lược, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Luật tạo cơ chế phát triển cho các đô thị đặc biệt như TP.HCM, các thành phố lớn và khu kinh tế đặc biệt trên nguyên tắc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Về nhân sự, Hội đồng nhân dân thành phố được quyền quyết định tổng biên chế công chức, viên chức tăng thêm không quá 20% so với Trung ương giao nếu tự cân đối được ngân sách chi trả lương. Quan trọng hơn, quan hệ giữa quyền quyết định và trách nhiệm tài chính được siết lại: phương châm mới là “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Nếu Thành phố không nâng chất lượng quy hoạch, quản trị tài chính công và kỷ luật đầu tư, quyền mới sẽ trở thành rủi ro thay vì động lực.
Huy động vốn đô thị: TP.HCM được phép chủ động nhưng không thể phung phí
Để đạt mục tiêu tăng trưởng GRDP tối thiểu 10%/năm, hoàn thành khoảng 200 km đường sắt đô thị và nâng GRDP bình quân đầu người lên khoảng 14.000–15.000 USD vào năm 2030, TP.HCM cần một quy mô nguồn lực đầu tư lớn hơn hẳn hiện nay. Luật Phát triển đô thị mở ra khả năng đa dạng hóa cấu trúc huy động vốn và trao thêm thẩm quyền liên quan đến phát hành trái phiếu, huy động vốn từ các tổ chức tài chính trong nước, nước ngoài và quốc tế cho TP.HCM. Theo tinh thần Nghị quyết 09, Thành phố còn được phép huy động vốn qua phát hành trái phiếu và vay các tổ chức quốc tế, tạo cơ sở tiếp cận nguồn vốn lớn cho các dự án trọng điểm. Trong cấu trúc này, trái phiếu đô thị trở thành công cụ gắn trực tiếp niềm tin của nhà đầu tư với chất lượng quản trị tài chính công. Nếu Thành phố không công khai minh bạch kế hoạch đầu tư, rủi ro nợ và hiệu quả dự án, thị trường sẽ phản ứng bằng cách tăng chi phí vốn hoặc quay lưng.
Trung tâm tài chính quốc tế và khu thương mại tự do: không gian thử sức mới
Một điểm bứt phá của Luật Phát triển đô thị là việc luật hóa trung tâm tài chính quốc tế và khu thương mại tự do như những không gian thể chế mới cho TP.HCM thử sức cạnh tranh toàn cầu. Điều 23 của luật dành các điều khoản riêng cho phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam, tạo nền tảng kết nối và huy động nguồn vốn quốc tế. Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam là một hệ thống thống nhất đặt tại TP.HCM và Đà Nẵng, với định hướng phát triển sản phẩm phù hợp thế mạnh từng địa điểm. Luật giao HĐND thành phố quyết định điều kiện, thủ tục cấp phép ngân hàng đầu tư và phát hành sản phẩm tài chính quốc tế, trên cơ sở có ý kiến thống nhất của Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Đối với khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước được quy định điều kiện để chi nhánh ngân hàng nước ngoài mở phòng giao dịch nhằm kiểm soát rủi ro ngoại hối, rửa tiền. Đây vừa là ưu đãi, vừa là phép thử về năng lực xây dựng chuẩn mực quốc tế ngay trên không gian pháp lý trong nước.
Từ khung luật đến đời sống đô thị: TP.HCM phải chứng minh được kết quả
Luật Phát triển đô thị có hiệu lực thi hành từ ngày 1/10, nhưng ý nghĩa thực tế sẽ chỉ thể hiện khi các quyền mới được chuyển thành chính sách cụ thể và công trình hữu hình trong đời sống. Thành phố đã chuẩn bị ban hành Chỉ thị của Thành ủy và kế hoạch triển khai luật với danh mục cụ thể các văn bản cần xây dựng, phân công rõ cơ quan soạn thảo, vai trò thẩm tra của các ban Hội đồng nhân dân; ngay sau khi Quốc hội thông qua, Thành phố sẽ tổ chức hội nghị triển khai và kỳ họp HĐND, trình nghị quyết đầu tiên về ban hành văn bản quy phạm pháp luật làm nền tảng. Trong khoảng 240 nội dung cần cụ thể hóa, TP.HCM sẽ ưu tiên các chính sách khơi thông nguồn lực và tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư, phát triển đô thị, phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số. Doanh nghiệp chờ môi trường thuận lợi hơn, đô thị chờ những cách làm mới, người dân chờ những thay đổi có thể cảm nhận trong cuộc sống. Luật đã trao quyền và mở cơ chế cho các đô thị đặc biệt phát triển bền vững, câu hỏi còn lại là: TP.HCM có dám đi hết con đường tự chịu trách nhiệm mà chính mình đã chọn.
