Ngược chiều chi tiêu và câu hỏi về chất lượng tăng trưởng
Nghịch lý chi tiêu khách du lịch hiện nay là việc du khách quốc tế đến Việt Nam tạo ra doanh thu thấp trên mỗi lượt, trong khi người Việt ra nước ngoài lại chi tiêu cao hơn rất nhiều, phản ánh sự mất cân đối trong cán cân dịch vụ du lịch và cho thấy mô hình tăng trưởng hiện nay vẫn thiên về số lượng khách, thời gian lưu trú ngắn và mức chi tiêu thấp hơn là tập trung vào chất lượng, giá trị lan tỏa và hiệu quả của từng lượt khách trong toàn bộ nền kinh tế du lịch Việt Nam. Việt Nam thu hút gần 16 triệu lượt du khách quốc tế chỉ trong 8 tháng, nhưng mức doanh thu bình quân mỗi khách mới khoảng vài trăm USD, trong khi mỗi lượt người Việt xuất ngoại chi tiêu gấp hơn ba lần. Điều này cho thấy bài toán không còn là “đón được bao nhiêu khách” mà là “mỗi khách mang lại bao nhiêu giá trị kinh tế, xã hội”.
Từ đếm đầu khách đến đo giá trị: thay đổi tư duy kinh tế du lịch
Nghị quyết 26 đặt mục tiêu du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, với tổng thu và đóng góp GDP tăng mạnh dựa trên dòng khách chi tiêu cao, lưu trú dài ngày. Điểm quan trọng ở đây là yêu cầu chuyển mô hình quản trị từ tăng trưởng theo số lượng sang chất lượng, tức là không chỉ thống kê lượt khách mà phải đo chi tiêu mỗi ngày, số đêm lưu trú, số địa phương họ đi qua và tỷ lệ tiền thực sự ở lại nền kinh tế trong nước. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Nếu 30 triệu khách ở lâu và chi tiêu tốt sẽ tạo ra giá trị cho nền kinh tế cao hơn 40 triệu khách đến nhanh, đi nhanh”. Khi vẫn bám KPI “năm sau phải nhiều khách hơn năm trước”, ngành du lịch tự đặt mình vào vòng xoáy đông đúc, áp lực hạ tầng nhưng doanh thu du lịch và giá trị gia tăng lại tăng không tương xứng.
Tại sao khách đông nhưng doanh thu du lịch vẫn mỏng?
Số liệu cho thấy Việt Nam đón gần 21,2 triệu lượt du khách quốc tế, trong khi người Việt ra nước ngoài chỉ khoảng 6,7 triệu lượt, nhưng tổng thu từ khách quốc tế chỉ nhỉnh hơn tổng chi du lịch outbound một mức rất nhỏ. Nói cách khác, chi tiêu khách du lịch quốc tế tại Việt Nam còn thấp, chưa tương xứng với lượng khách tăng mạnh; trong khi người Việt đi nước ngoài chi nhiều nhưng giá trị đó không quay lại kinh tế trong nước. Câu chuyện gia đình đi chơi lễ trong nước chi tiêu chủ yếu cho vé tham quan, nước uống và một bữa ăn, gần như không mua sắm, không sử dụng thêm dịch vụ giải trí cho thấy mức chi tiêu bình quân đang bị kéo xuống bởi những chuyến đi ngắn, ít trải nghiệm giá trị cao. Một điểm đến đón một triệu khách ở ngắn ngày, chi ít và gây áp lực lớn chưa chắc hiệu quả bằng nơi đón 500.000 khách lưu trú dài, chi tiêu cao và để lại phần giá trị lớn hơn cho cộng đồng.
Bài học từ Sơn Đoòng: ít khách, giá trị cao và chi tiêu thông minh
Câu chuyện khai thác Sơn Đoòng cho thấy một hướng đi khác với tư duy “càng đông khách càng tốt”. Thay vì tăng số lượng vô hạn, đơn vị tổ chức giới hạn số người mỗi đoàn và số lượt trải nghiệm, lịch thám hiểm đã được đặt kín tới tận vài năm tới. Điều họ theo đuổi không phải làm cho mọi thứ đắt hơn, mà là làm cho một chuyến đi kích hoạt cả chuỗi giá trị: việc làm, kỹ năng, nguồn thu địa phương, bảo tồn tài nguyên và năng lực doanh nghiệp bản địa. Du khách đến đây không chỉ chi tiền cho một lần vào hang, mà còn chi trả cho hệ sinh thái dịch vụ đi kèm, từ hướng dẫn viên, an toàn, kiểm lâm, porter, đầu bếp đến vận chuyển và lưu trú. Đây là ví dụ rõ ràng rằng du lịch giá trị cao không đồng nghĩa với đông khách, mà là chi tiêu khách du lịch được thiết kế để đi sâu, tạo nhiều lớp giá trị thay vì tản mạn, chóng vánh.
Kết luận: Cần chiến lược ưu tiên giá trị thay vì số lượng khách
Khi du lịch được kỳ vọng đóng góp mạnh hơn cho tăng trưởng kinh tế, dịch vụ, việc làm và thu ngoại tệ, việc chạy theo con số 25 triệu khách quốc tế hay 150 triệu khách nội địa chỉ là nửa bài toán. Phần còn lại – quan trọng hơn – là thiết kế một chiến lược kinh tế du lịch Việt Nam ưu tiên chất lượng: tăng chi tiêu khách du lịch theo chiều sâu, kéo dài thời gian lưu trú, đa dạng hóa trải nghiệm và đảm bảo tỷ lệ giá trị ở lại cộng đồng. Điều đó đòi hỏi bỏ thói quen khoe số lượt, thay bằng bộ KPI mới gắn với giá trị kinh tế trên mỗi lượt khách, như Nghị quyết 26 và các lãnh đạo đã nhấn mạnh. Nếu không chuyển tư duy, nghịch lý du khách quốc tế chi tiêu thấp, người Việt chi nhiều ở nước ngoài sẽ còn kéo dài, khiến doanh thu du lịch tiếp tục “lệch pha” so với tiềm năng.
