Từ gia công giá rẻ đến tham vọng công nghệ cao
Ngành bán dẫn Đông Nam Á là quá trình khu vực này thu hút, phát triển và nâng cấp các hoạt động thiết kế, chế tạo, lắp ráp và kiểm thử chip, chuyển nền kinh tế từ phụ thuộc lao động giá rẻ sang những công đoạn thâm dụng công nghệ có giá trị gia tăng cao, gắn trực tiếp với nhu cầu toàn cầu về trí tuệ nhân tạo và điện tử hiện đại. Điểm đáng nói không phải là khu vực đang có nhiều nhà máy chip hơn, mà là cấu trúc tăng trưởng đang đổi hướng. Trong nhiều thập kỷ sau Thế chiến II, Đông Nam Á sống nhờ mô hình gia công: dệt may, đồ gia dụng, lắp ráp ô tô và các ngành thâm dụng lao động. Sự thăng hạng của Việt Nam và Philippines lên nhóm thu nhập trung bình cao mới đây buộc câu hỏi khó: hoặc ở lại trên nấc thang lao động giá rẻ, hoặc leo lên tầng công nghệ cao. Theo một đánh giá quốc tế, ngành công nghiệp bán dẫn giúp Việt Nam có cơ hội chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang các lĩnh vực thâm dụng công nghệ hơn và có giá trị gia tăng cao hơn. Đây không chỉ là sự dịch chuyển ngành, mà là bước ngoặt chiến lược cho tăng trưởng kinh tế khu vực.
Việt Nam: công nghiệp chip là chiếc thang thoát bẫy thu nhập trung bình
Nếu phải chọn một động lực để Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu “Việt Nam thu nhập cao”, công nghiệp chip Việt Nam xứng đáng ở vị trí trung tâm. Việt Nam đã nâng thu nhập dựa trên mô hình tăng trưởng hướng xuất khẩu, đồng thời xây mạng lưới hiệp định thương mại tự do để hút vốn ngoại và hình thành các trung tâm sản xuất linh kiện điện tử, thiết bị điện. Làn sóng đầu tư bán dẫn mới cho thấy giới đầu tư tin đây không còn là điểm đến gia công đơn thuần. Kế hoạch xây dựng nhà máy vật liệu nền bán dẫn của một tập đoàn Hàn Quốc, cùng việc các tập đoàn lớn về điện tử được cho là mở rộng sản xuất chip, đặt công nghiệp chip Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu ở vị thế cao hơn. Quan trọng hơn, Việt Nam không chấp nhận mãi ở khâu lắp ráp, đóng gói, kiểm tra. Chiến lược mới đặt mục tiêu tiến vào thiết kế chip, sản xuất mạch tích hợp trên wafer và các công đoạn tiền kỳ phức tạp hơn. Theo kế hoạch quốc gia, Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực bán dẫn vào năm 2030, đồng thời nâng cấp các chương trình đào tạo kỹ sư tại những cơ sở như Đại học Bách khoa Hà Nội. Một ước tính được truyền thông khu vực dẫn lại cho rằng nếu duy trì tốc độ tăng trưởng tương đương mức trung bình 10 năm qua, thu nhập quốc dân bình quân đầu người của Việt Nam có thể vượt Thái Lan vào năm 2037 và có khả năng vào nhóm thu nhập cao khoảng năm 2040. Đó là mốc tham vọng, nhưng hợp lý nếu công nghiệp chip thực sự trở thành trụ cột chứ không chỉ là “ngành mũi nhọn trên giấy”.
Philippines: từ trung tâm gia công đến mắt xích chuỗi AI
Philippines cũng đang đứng trước cơ hội lịch sử: biến lợi thế xuất khẩu điện tử thành nền tảng cho bước nhảy thu nhập. Nước này đã được đưa vào nhóm thu nhập trung bình cao, kết quả của cải cách cơ cấu, mở cửa và đầu tư vào nguồn nhân lực. Nhưng giống Việt Nam, thách thức cốt lõi là thoát khỏi mô hình dựa trên nhân công giá rẻ. Ngành bán dẫn hiện tại của Philippines chủ yếu tập trung vào các công đoạn hậu kỳ như lắp ráp, đóng gói, kiểm tra – những khâu giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi. Tuy nhiên, điểm cộng lớn là bán dẫn và điện tử đã chiếm hơn 50% tổng giá trị xuất khẩu hàng hóa của nước này, nghĩa là bất kỳ nâng cấp nào trong ngành đều có tác động trực tiếp lên tăng trưởng kinh tế. Việc Philippines tham gia sáng kiến Pax Silica do Mỹ dẫn dắt nhằm xây dựng chuỗi cung ứng chip phục vụ AI giữa các quốc gia đồng minh và đối tác là lựa chọn mang tính chiến lược. Nếu tận dụng hiệu quả, đây có thể là chiếc vé để nước này bước lên những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, thay vì mãi là phân xưởng gia công của thế giới. Nói một cách sắc gọn, Philippines đang ở ngã ba: hoặc tái hiện câu chuyện Thái Lan và Indonesia mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình, hoặc dùng ngành bán dẫn làm bàn đạp để di chuyển lên nấc thang thu nhập cao.
Bài học từ những quốc gia mắc kẹt và cú chuyển mô hình của khu vực
Không phải mọi nền kinh tế thu nhập trung bình đều sẽ tự động bước lên nhóm thu nhập cao. Thái Lan và Indonesia là hai lời cảnh báo sống động. Dù gia nhập nhóm thu nhập trung bình sớm hơn, cả hai đều đang đối mặt với bẫy thu nhập trung bình khi tăng trưởng chững lại vì nâng cấp công nghiệp diễn ra chậm. Thái Lan gần như không cho thấy dấu hiệu thoát khỏi tình trạng này kể từ khi lên nhóm trung bình cao năm 2011, một phần vì chậm phát triển các ngành công nghệ tiên tiến và già hóa dân số nhanh. Indonesia – nền kinh tế lớn nhất khu vực – lại có ngành sản xuất chưa phát triển tương xứng với lượng lao động sử dụng. Nỗ lực xây dựng ngành luyện, chế biến khoáng sản bằng các biện pháp hành chính như cấm xuất khẩu quặng thô, điển hình là nickel, đến nay vẫn có tiến triển hạn chế. Một bộ phận lớn lao động chỉ có trình độ trung học cơ sở hoặc thấp hơn càng khiến bài toán đào tạo nghề thêm khó. Malaysia là trường hợp khác: được xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao từ năm 1996 nhưng từng có giai đoạn dài tăng trưởng trì trệ. Chỉ khi xuất khẩu thiết bị điện và chất bán dẫn tăng mạnh, tốc độ tăng trưởng GDP mới được đẩy lên mức 6% trong quý II gần đây. Câu chuyện này là minh chứng rằng ngành bán dẫn Đông Nam Á không chỉ tạo động lực tăng trưởng kinh tế khu vực, mà còn là công cụ thực tế để tháo gỡ bẫy thu nhập trung bình nếu được lựa chọn đúng và đầu tư nghiêm túc.
Kết luận: Bàn đạp công nghệ cho giấc mơ thu nhập cao
Điểm chung của Việt Nam và Philippines là cả hai đã bước lên nấc thang thu nhập trung bình cao, nhưng sẽ chỉ tiến xa nếu phá vỡ quán tính lao động giá rẻ. Ngành bán dẫn Đông Nam Á, với nhu cầu toàn cầu ngày càng tăng cho các sản phẩm hỗ trợ trí tuệ nhân tạo, đang mở ra một đường ray mới cho tăng trưởng kinh tế khu vực. Theo một đánh giá quốc tế, sự bùng nổ công nghiệp bán dẫn và điện tử có thể tạo thêm động lực đáng kể cho tăng trưởng của Việt Nam trong bối cảnh nhu cầu AI tăng mạnh. Đồng thời, sự dịch chuyển của ngành bán dẫn không chỉ tạo thêm động lực tăng trưởng cho Đông Nam Á mà còn mở cơ hội để khu vực thay đổi mô hình phát triển, từ dựa vào chi phí lao động thấp sang cạnh tranh bằng công nghệ, nhân lực chất lượng cao và ngành có giá trị gia tăng lớn. Giấc mơ “Việt Nam thu nhập cao” hay Philippines thoát bẫy thu nhập trung bình không tự đến; nó gắn với những mục tiêu rất cụ thể như đào tạo 50.000 nhân lực bán dẫn, sở hữu năng lực thiết kế, sản xuất, kiểm thử chip vào các mốc thời gian rõ ràng. Công nghệ, lần này, không phải là khẩu hiệu, mà là thước đo cho ý chí cải tổ mô hình tăng trưởng. Nếu bỏ lỡ cơ hội từ ngành bán dẫn, khu vực sẽ thêm một thế hệ nữa nói về bẫy thu nhập trung bình như một số phận; nếu nắm bắt được, Đông Nam Á có thể bước sang vai trò mới trong nền kinh tế toàn cầu.
