Học phí phát sinh bất ngờ cuối khóa là gì và vì sao đang thành «cơn ác mộng»?
Học phí phát sinh bất ngờ cuối khóa là tình huống sinh viên tưởng đã hoàn thành đủ tín chỉ, đủ số học kỳ theo chương trình công bố ban đầu, nhưng vẫn bị yêu cầu nộp thêm một hoặc nhiều khoản học phí mới, thường vào học kỳ cuối hoặc sát thời điểm xét tốt nghiệp, khiến kế hoạch tài chính và tâm lý người học bị đảo lộn. Những tháng gần đây, chuyện học phí đại học tăng và các khoản thu phát sinh bất ngờ không còn là trường hợp cá biệt, mà trở thành vấn đề hệ thống đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm minh bạch thông tin và bảo vệ quyền lợi sinh viên. Tại một chương trình Văn bằng 2 ngành Tâm lý học, sinh viên khóa K23.2 phản ánh đã hoàn thành đủ 90 tín chỉ trong 5 học kỳ đúng như khung chương trình công bố, nhưng bất ngờ nhận thông báo phải đóng thêm học phí đợt thứ 6 vào học kỳ 1 với số tiền hơn 16 triệu đồng. Trong khi đó, mức học phí công bố khi tuyển sinh được điều chỉnh tăng dần qua các năm, từ 24,2 triệu đồng/năm (800.000 đồng/tín chỉ) lên hơn 27,8 triệu (920.000 đồng/tín chỉ), rồi hơn 30 triệu (1.012.000 đồng/tín chỉ). Những con số này cho thấy bức tranh học phí đại học tăng không chỉ nằm ở chính sách chung mà còn ở cách các trường thiết kế và thông báo phương án thu. Đáng nói hơn, vụ việc học phí phát sinh bất ngờ không chỉ xuất hiện một lần. Sau hai lần phản ánh trước đó của sinh viên khóa 2023 cùng chương trình VB2, một lớp tuyển sinh năm 2024 lại tiếp tục gửi đơn kiến nghị khi học phí kỳ cuối đột ngột tăng gấp đôi: từ hơn 16,3 triệu đồng hiển thị ban đầu trên hệ thống lên hơn 32,7 triệu đồng. Cùng với việc bất ngờ phát sinh mức học phí lớn, nhiều sinh viên thừa nhận rơi vào khó khăn tài chính vì mỗi học kỳ trước đó chỉ thu trong khoảng bằng một nửa. Những vụ việc liên tiếp là lời cảnh báo rõ ràng: nếu sinh viên thụ động, coi hợp đồng đào tạo và thông báo học phí chỉ là giấy tờ hình thức, họ có thể phải trả giá ngay vào giai đoạn cuối khóa.
Khi học phí đại học tăng nhưng thông tin lại thiếu minh bạch
Ngoài chuyện học phí đại học tăng qua từng năm, điểm đáng lo là cách thông tin được chuyển đến người học thiếu tròn trịa. Chính đại diện phòng Kế hoạch – Tài chính của một trường đã thừa nhận việc cung cấp thông tin về học phí toàn khóa tại thời điểm ban đầu “chưa thật sự đầy đủ nên trong quá trình học đã có những cách hiểu khác nhau”. Ông cũng nói rõ: nhà trường chưa nêu rõ tổng học phí toàn khóa và phương án chia các đợt thu, dẫn tới việc sinh viên hiểu chương trình 2,5 năm thì tương ứng 5 đợt thanh toán, trong khi trên thực tế kế hoạch tài chính lại xây dựng theo 6 đợt. Về phía nhà trường, cách giải thích là: tổng học phí được tính trên cơ sở định mức kinh tế – kỹ thuật của toàn bộ chương trình 90 tín chỉ, sau đó phân bổ thành nhiều đợt thu tương ứng khối lượng tín chỉ trung bình mỗi đợt. Với khóa 2023, chương trình 90 tín chỉ được chia thành 6 đợt, tức mỗi đợt bình quân 15 tín chỉ và dù sinh viên hoàn thành trong 2,5 hay 3 năm thì vẫn phải "đóng đủ" số học phí của toàn khóa. Đối với khóa 2024, trường chuyển sang phương án thu 5 đợt, đồng nghĩa khoản thu ở đợt cuối được gộp tương đương hai đợt cuối trong phương án cũ. Về mặt kỹ thuật, có thể nói nhà trường thu "đúng" tổng học phí đã được phê duyệt. Nhưng về mặt quyền lợi sinh viên, việc không thông báo ngay từ đầu tổng chi phí chương trình và cách chia các đợt đã khiến nghĩa vụ tài chính trở nên mơ hồ, tạo đất cho mâu thuẫn và khiếu nại học phí. Thực tế, sinh viên VB2 khóa 2024 cho biết từ khi nhập học đến nay họ chưa nhận được văn bản thể hiện rõ tổng mức học phí toàn khóa phải đóng, chỉ biết từng đợt lẻ tẻ. Khi những con số bất ngờ "nhảy" gấp đôi trên hệ thống, cảm giác bị đặt vào đã rồi là điều dễ hiểu. Vấn đề không nằm ở chuyện sinh viên muốn trốn học phí, mà ở chỗ họ có quyền được biết rõ kế hoạch tài chính của chương trình để quyết định có theo học hay không, có khả năng chi trả hay cần xin hỗ trợ.
Từ lệ phí lễ tốt nghiệp đến hoàn tiền học phí: Khi sinh viên lên tiếng
Các tranh chấp không dừng lại ở học phí tín chỉ, mà còn lan sang những khoản thu “dịch vụ” quanh lễ tốt nghiệp. Tại một trường cao đẳng y, việc thu lệ phí lễ vinh danh tốt nghiệp 500.000 đồng/người cho 268 sinh viên đã gây bức xúc vì bị cho là cào bằng, ép buộc và trùng lặp với khoản lệ phí xét tốt nghiệp 500.000 đồng trong các kế hoạch trước đó. Sau phản ứng của sinh viên và dư luận, nhà trường buộc phải thu hồi Thông báo số 18 về việc đóng lệ phí tham dự lễ tốt nghiệp và cấp bằng, đồng thời hoàn trả toàn bộ số tiền đã thu cho 268 sinh viên. Nhà trường thậm chí ngừng tổ chức lễ vinh danh cấp trường, chỉ duy trì lễ trao bằng theo quy định, và tuyên bố nếu từng lớp muốn tự tổ chức sẽ được hỗ trợ cơ sở vật chất nhưng trường không đứng ra thu – chi kinh phí. Câu chuyện này cho thấy một thực tế thẳng thắn: sinh viên không phải đối tượng thụ động chịu mọi khoản thu. Khi đặt câu hỏi và khiếu nại học phí một cách có căn cứ, họ có thể buộc trường phải rà soát, thu hồi văn bản sai và hoàn tiền học phí hoặc lệ phí không hợp lý. Nhà trường cũng thừa nhận trách nhiệm, phải báo cáo giải trình lên cơ quan quản lý và chờ ý kiến chỉ đạo để kiểm điểm cá nhân liên quan đến việc ban hành văn bản "chưa chặt chẽ, dễ gây hiểu lầm". Đây là tiền lệ quan trọng: nếu sinh viên có tiếng nói tập thể, dựa trên quy định và chứng cứ, quyền lợi sinh viên không phải là khái niệm trừu tượng, mà là thứ có thể được bảo vệ cụ thể bằng quyết định hoàn tiền, chỉnh sửa chính sách.
Quyền lợi sinh viên trong các vụ phát sinh học phí bất ngờ
Các trường đều khẳng định mục tiêu là bảo đảm quyền lợi sinh viên, nhưng nếu không có cơ chế giám sát từ phía người học, khẩu hiệu đó rất dễ trở thành lời hứa chung chung. Trong vụ VB2 ngành Tâm lý học, đại diện nhà trường nói đã "quan tâm, ghi nhận các ý kiến của sinh viên về học phí để rà soát, điều chỉnh và xử lý phù hợp, nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người học". Cùng với đó, trường triển khai chính sách hỗ trợ để sinh viên hoàn thành chương trình và xét tốt nghiệp theo kế hoạch, đồng thời đề nghị những sinh viên có hoàn cảnh khó khăn liên hệ trực tiếp để được xem xét phương án hỗ trợ phù hợp. Đây là những động thái tích cực, nhưng xuất hiện sau khi mâu thuẫn bùng phát, chứ không phải ngay từ bước thiết kế chính sách. Về phía sinh viên, quyền lợi không chỉ là được giảm 8% học phí toàn khóa hay được xem xét hỗ trợ tài chính. Khi học phí kỳ cuối bất ngờ tăng gấp đôi – từ hơn 16,3 triệu lên hơn 32,7 triệu rồi mới áp dụng mức hỗ trợ 8% để giảm số phải nộp xuống hơn 25 triệu – bản thân mô hình thu đã khiến nhiều người cảm thấy bị đẩy vào thế đã rồi. Cùng với việc bất ngờ phát sinh mức học phí lớn, họ không chỉ gặp khó khăn về tài chính mà còn bị ảnh hưởng đến kế hoạch xét tốt nghiệp, vì dự kiến cuối tháng 10 mới được làm thủ tục công nhận hoàn tất chương trình và nhận bằng. Khoản học phí "không được báo trước" xuất hiện ngay lúc đó là áp lực rõ ràng. Nếu nhìn từ quyền lợi sinh viên, điều đáng yêu cầu không phải là miễn giảm sau sự vụ, mà là một quy trình công khai: chương trình phải kèm theo bảng tổng học phí, mô tả cách chia từng đợt thu, các khả năng điều chỉnh khi học phí đại học tăng, và các phương án hỗ trợ được ghi bằng văn bản, không chỉ nói miệng.
Khiếu nại học phí thế nào để có cơ hội hoàn tiền và thay đổi chính sách?
Các vụ việc thời gian qua chứng minh một điều: khiếu nại học phí không phải hành động "gây khó" cho nhà trường, mà là con đường hợp pháp để cân bằng quan hệ giữa đơn vị đào tạo và người học. Trong chương trình VB2, sinh viên khóa 2023 không chấp nhận khoản thu đợt thứ 6 khoảng 15 triệu đồng dù đã hoàn thành 90 tín chỉ trong 2,5 năm, nên đã gửi đơn kiến nghị đến trường và phản ánh tới cơ quan báo chí. Sinh viên khóa 2024 cũng làm đơn kiến nghị tập thể gửi lên văn phòng khoa, phòng Kế hoạch – Tài chính, phòng Quản lý đào tạo và Ban giám hiệu để được xem xét, giải quyết. Kết quả, nhà trường buộc phải chính thức lên tiếng, thừa nhận thiếu sót thông tin và "đang tiếp nhận các phản ánh của sinh viên để giải quyết theo quy định". Tương tự, trong vụ lệ phí lễ tốt nghiệp, phản ứng của sinh viên khiến nhà trường phải thu hồi thông báo, hoàn tiền cho 268 người đã nộp và điều chỉnh cách tổ chức lễ, không còn đứng ra thu chi kinh phí. Điều này cho thấy nếu khiếu nại học phí dựa trên căn cứ vững vàng – các thông báo tuyển sinh, kế hoạch học phí qua từng năm, số tín chỉ đã hoàn thành, nội dung các quyết định thu – sinh viên hoàn toàn có thể đạt được hoàn tiền học phí hoặc chí ít buộc trường minh bạch hóa chính sách. Vấn đề không phải là "dám" khiếu nại, mà là biết khi nào cần hành động tập thể, gửi đơn đúng địa chỉ, giữ các biên lai, thông báo làm bằng chứng, và kiên trì theo dõi phản hồi thay vì im lặng chấp nhận. Nếu mỗi khóa chỉ vài người lên tiếng lẻ tẻ, tranh chấp sẽ bị coi là cá nhân; nhưng khi tiếng nói được tổ chức, nó trở thành động lực thay đổi cách các trường tính và công bố học phí đại học tăng trong tương lai.
