Quảng Ninh chấn chỉnh lạm thu: bước đi đúng, nhưng chưa đủ
Việc chấn chỉnh lạm thu trường học tại Quảng Ninh là hoạt động kiểm tra, rà soát và dừng các khoản thu tiền học tập bất hợp pháp, bao gồm những loại “quỹ” ngoài quy định, nhằm bảo đảm quyền lợi phụ huynh học sinh và minh bạch quy định thu tiền nhà trường; đây là phản ứng trực tiếp trước phản ánh của người dân về tình trạng thu sai, lạm thu kéo dài gây bức xúc và tổn hại niềm tin đối với hệ thống giáo dục công lập. Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ninh đã ban hành Văn bản số 3343 yêu cầu chấn chỉnh việc thu, chi, vận động đóng góp trong các cơ sở giáo dục, đồng thời rà soát toàn bộ khoản đã thông báo, đang thu và đã thu từ đầu năm học 2026–2027. Động thái này không phải là một khuyến nghị mềm, mà là chỉ đạo mang tính cưỡng chế, buộc các trường phải nhìn lại cách thu tiền của mình. Theo văn bản, các cơ sở giáo dục phải hoàn thành tự rà soát và báo cáo trong 7 ngày làm việc kể từ khi nhận công văn, cho thấy áp lực thời gian khá rõ ràng lên ban giám hiệu.
Vì sao phải mạnh tay với thu tiền học tập bất hợp pháp?
Không phải ngẫu nhiên mà Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ninh phải ra văn bản chấn chỉnh ngay các biểu hiện thu sai quy định, lạm thu trường học. Cơ quan này thừa nhận đã nhận được nhiều phản ánh của cha mẹ học sinh về việc thu, sử dụng hàng loạt khoản đóng góp được gắn mác “quỹ” nhưng thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng. Nói thẳng, đó là thu tiền học tập bất hợp pháp được hợp thức hóa bằng các biên bản họp phụ huynh và sự im lặng miễn cưỡng của nhiều người. Mấu chốt ở đây là quyền lợi phụ huynh học sinh thường bị xem nhẹ. Nhiều khoản thu được gợi ý dưới danh nghĩa tự nguyện, nhưng lại đi kèm áp lực: công khai danh sách người chưa đóng trong nhóm lớp, giao chỉ tiêu cho ban đại diện hoặc “biểu quyết đa số” để ép thiểu số phải theo. Văn bản mới đã cấm thẳng việc công khai danh sách người chưa đóng và khẳng định đa số biểu quyết không thể thay thế sự tự nguyện của từng phụ huynh, đây là điểm rất đáng chú ý.
Quy định thu tiền nhà trường: đâu là khoản hợp pháp, đâu là lạm thu?
Phụ huynh muốn tự bảo vệ mình thì phải hiểu tối thiểu về quy định thu tiền nhà trường. Đối với các khoản thu dịch vụ trong trường công lập, nhà trường chỉ được thu những dịch vụ nằm trong danh mục đã được quy định, không được đổi tên, tách khoản hoặc lập thêm các loại “quỹ” để thu ngoài danh mục đó. Mỗi khoản thu phải có kế hoạch, dự toán riêng, xác định rõ đối tượng sử dụng, nội dung chi, mức thu, và phải thực hiện thỏa thuận bằng văn bản trên cơ sở đăng ký tự nguyện, công khai. Đặc biệt, trường không được thu đối với học sinh không đăng ký, không sử dụng dịch vụ, và không được thu trùng những nội dung đã được ngân sách hoặc nguồn khác bảo đảm. Tất cả khoản thu phải có chứng từ, được hạch toán, theo dõi và quyết toán riêng, không để ngoài sổ sách, không giao giáo viên chủ nhiệm tự giữ, tự chi tiền. Nói cách khác, bất kỳ khoản thu nào mà nhà trường không chứng minh được căn cứ, không minh bạch cách chi, hoặc gắn với áp lực đóng góp đều có nguy cơ trở thành lạm thu trường học.
Ban đại diện cha mẹ học sinh: không phải “cánh tay thu tiền” của nhà trường
Một điểm yếu lâu nay là ban đại diện cha mẹ học sinh bị biến thành công cụ thu hộ, tạo cảm giác các khoản thu là “tự nguyện” của phụ huynh chứ không phải đòi hỏi từ nhà trường. Văn bản của Quảng Ninh đã đánh trực diện vào thói quen này: việc đóng góp kinh phí cho ban đại diện phải hoàn toàn tự nguyện, không ấn định mức bình quân, mức tối thiểu hoặc giao chỉ tiêu cho các lớp. Quan trọng hơn, ban đại diện không được huy động tiền để chi cho bảo vệ, an ninh, trông giữ xe, vệ sinh trường lớp; mua sắm thiết bị, đồ dùng dạy học; sửa chữa, xây dựng cơ sở vật chất; hỗ trợ quản lý, dạy học; hoặc khen thưởng, biếu tặng, thăm hỏi cán bộ, giáo viên, nhân viên. Ngay cả khi phụ huynh thống nhất, những khoản này vẫn bị cấm. Đây là câu trả lời rõ ràng cho tình trạng “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ khen thưởng”, “quỹ khuyến học” đều do phụ huynh gánh: Sở yêu cầu chấm dứt việc tự lập các loại quỹ này để thu từ cha mẹ học sinh.
Phụ huynh cần làm gì để bảo vệ quyền lợi và buộc trường tuân thủ?
Quyền lợi phụ huynh học sinh chỉ thực sự được bảo đảm nếu phụ huynh biết sử dụng văn bản hiện có như một “lá chắn”. Khi phát hiện khoản thu, chi có dấu hiệu sai phạm, cơ sở giáo dục buộc phải dừng ngay việc thu, không được tiếp tục sử dụng số tiền, phải kiểm tra, xác định rõ khoản thu, người thu, người quản lý, số đã thu, đã chi, số còn lại và trách nhiệm liên quan. Nếu xác định thu sai, nhà trường phải lập phương án hoàn trả đúng người đã nộp, công khai căn cứ, số tiền, thời hạn hoàn trả và có chứng từ xác nhận. Theo quy định, các cơ sở giáo dục phải tự rà soát và báo cáo cơ quan quản lý trực tiếp trong vòng 7 ngày làm việc; sau đó, UBND các địa phương và đơn vị trực thuộc phải gửi báo cáo về Sở trước ngày 15/10/2026, nêu rõ từng khoản thu sai, số tiền, số người đã nộp, kết quả hoàn trả và trách nhiệm xử lý. Phụ huynh hoàn toàn có cơ sở yêu cầu nhà trường và chính quyền địa phương công khai những báo cáo này. Không ai khác, phụ huynh chính là người đang trả tiền và có quyền yêu cầu trả lại khi khoản thu là bất hợp pháp.
