APEC Phú Quốc và bài toán không để công trình ‘đắp chiếu’
APEC Phú Quốc là cụm dự án APEC 2027 gồm 21 công trình hạ tầng, giao thông, hội nghị và dịch vụ hỗ trợ được đầu tư tập trung tại đặc khu Phú Quốc, với mục tiêu vừa phục vụ Hội nghị cấp cao APEC vừa tạo nền tảng phát triển lâu dài cho đảo ngọc. Trọng tâm tranh luận hiện nay không còn là có kịp hoàn thành hay không, mà là liệu các công trình đó có sẵn sàng hoạt động, vận hành an toàn và hiệu quả đúng vào thời điểm APEC diễn ra.
Trong sáu tháng cao điểm gần đây, lãnh đạo An Giang liên tục xuống hiện trường để kiểm tra tiến độ xây dựng và giải phóng mặt bằng, nhất là tại các dự án mở rộng Cảng hàng không quốc tế Phú Quốc, ĐT.975, tuyến tàu điện đô thị, Trung tâm Hội nghị APEC và khu đô thị hỗn hợp Bãi Đất Đỏ. Đây là bước đi đúng, nhưng chưa đủ: nguy cơ lớn nhất không chỉ là chậm tiến độ xây dựng, mà là kịch bản nhà hát, trung tâm hội nghị hoàn thành mà không thể đưa vào sử dụng vì thiếu chuẩn bị vận hành.
Áp lực mốc 31/5/2027: Về đích công trình hay về đích hệ thống?
Mốc 31/5/2027 được ấn định là hạn cuối hoàn thành các dự án APEC 2027, nghe qua tưởng chỉ là câu chuyện quản lý tiến độ xây dựng. Nhưng nếu hiểu đúng, đây phải là cột mốc cho cả một hệ thống: từ hạ tầng cứng đến hạ tầng mềm. Khi Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các đơn vị “đạt và vượt tiến độ để có khoảng thời gian vận hành thử, kiểm tra, hiệu chỉnh, hoàn thiện, dự phòng cho các vấn đề phát sinh”, ông đang nói rõ rằng ngày hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu không phải là ngày nghỉ ngơi, mà là ngày bắt đầu giai đoạn thử lửa.
Trong 21 dự án trọng điểm, nhiều hạng mục đã bám sát tiến độ, song một số công trình hạ tầng môi trường, xử lý nước thải, hạ tầng kỹ thuật vẫn chậm. Điều này đặt ra câu hỏi: nếu hệ thống xử lý nước thải hay hạ tầng kỹ thuật không kịp vận hành thử đủ lâu, thì dù trung tâm hội nghị hoàn thành đúng ngày hợp đồng, liệu có nên mạo hiểm đón hàng loạt sự kiện APEC trên một nền hạ tầng chưa được “stress test”?
Từ tiến độ xây dựng đến sẵn sàng hoạt động: Khoảng trống dễ bị bỏ quên
Điểm tích cực là lãnh đạo tỉnh đã nhìn thấy trước nguy cơ công trình xong mà không chạy được. Yêu cầu “ngay từ bây giờ phải phối hợp với doanh nghiệp để chuẩn bị phương án vận hành, khai thác ngay sau khi hoàn thành, tránh tình trạng công trình xong nhưng không thể đưa vào sử dụng” chính là lời nhắc rằng sẵn sàng hoạt động không thể được xử lý ở phút cuối. Đây là khác biệt giữa tư duy “giao nhà” và tư duy “giao nhà kèm cách vận hành”.
Các dự án như Trung tâm Hội nghị APEC, nhà hát hay tuyến tàu điện không chỉ cần nhà thầu xây lắp, mà cần cả đơn vị vận hành, quy trình bàn giao, kịch bản chạy thử, phương án an ninh, môi trường, giao thông. Khi một phần hạ tầng Phú Quốc – nhất là hạ tầng môi trường và kỹ thuật – còn chậm, khoảng trống dễ bị bỏ quên là thời gian cho các đợt soft-opening, mô phỏng sự kiện thật, huấn luyện nhân sự và hiệu chỉnh hệ thống. Nếu không chốt rõ kế hoạch này ngay từ bây giờ, “tiến độ xây dựng” sẽ che lấp nhược điểm về “tiến độ vận hành”.
Thanh tra, pháp lý, vật liệu: Những rủi ro vận hành ngay từ trên giấy
Rủi ro vận hành không chỉ nằm ở máy móc hay con người mà bắt đầu từ pháp lý, giải phóng mặt bằng, khoáng sản, vật liệu. Lãnh đạo tỉnh yêu cầu Phú Quốc hoàn tất giải phóng mặt bằng, xử lý các trường hợp lấn chiếm đất, nhất là khu vực mở rộng sân bay, và nhấn mạnh phải làm chặt chẽ về pháp lý đối với các trường hợp cưỡng chế. Nếu không xử lý dứt điểm đơn thư, khiếu nại, bất cứ “điểm nóng” nào xuất hiện sát ngày APEC cũng có thể làm gián đoạn vận hành.
Ngoài ra, yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ động tham mưu quản lý khoáng sản, bảo đảm đủ cát, đá san lấp và khả năng điều chỉnh công suất mỏ không chỉ nhắm vào việc khỏi thiếu vật liệu; đó là cách giảm rủi ro phải “chạy nước rút” cuối kỳ – giai đoạn dễ phát sinh lỗi kỹ thuật, chất lượng công trình, thậm chí nảy sinh tiêu cực. Một hệ thống vận hành an toàn bắt đầu từ quy trình minh bạch, nguồn lực ổn định và không bị dồn nén vào những tháng cuối.
Vai trò trung ương và điều kiện để tránh ‘cán đích hình thức’
Sự vào cuộc của Trung ương cho thấy APEC Phú Quốc không chỉ là chuyện của một địa phương. Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc cùng đoàn công tác đã kiểm tra tiến độ một số dự án và yêu cầu rà soát, xử lý hết vướng mắc, vấn đề thuộc thẩm quyền thì giải quyết ngay, vượt thẩm quyền thì báo cáo kịp thời để không ảnh hưởng tiến độ chung. Ông cũng nhấn mạnh các dự án phải hoàn thành đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng, an toàn để đáp ứng tốt nhất yêu cầu tổ chức Hội nghị cấp cao APEC 2027.
Nếu muốn tránh “cán đích hình thức”, điều kiện tiên quyết là gắn mọi báo cáo tiến độ xây dựng với tiến độ sẵn sàng hoạt động: mỗi mốc hoàn thành hạ tầng phải đi kèm kế hoạch vận hành thử cụ thể. Chỉ khi nhà hát, trung tâm hội nghị, tuyến tàu điện và các hệ thống hạ tầng Phú Quốc được chạy thử đủ lâu, APEC 2027 mới không biến thành cuộc tổng duyệt trên một sân khấu chưa từng mở màn. Đây là thời điểm phải xem vận hành như một dự án song song, chứ không phải phần phụ sau khi cắt băng khánh thành.
