OCOP: Định chuẩn nông sản bản địa để đi xa hơn lễ hội làng
Sản phẩm OCOP Việt Nam là những hàng hóa nông nghiệp, làng nghề và đặc sản địa phương được chuẩn hóa về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bao bì và câu chuyện vùng miền để có thể bước ra khỏi phạm vi xã, huyện, tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại, thương mại điện tử và du lịch, thay vì chỉ bán quanh chợ quê. Khi các địa phương nói về “nâng tầm nông sản bản địa”, OCOP chính là bộ khung bắt buộc để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp thay đổi tư duy từ làm ra rồi mới bán sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, gắn với tiêu chuẩn rõ ràng, hình ảnh thống nhất và chiến lược kết nối tiêu thụ sản phẩm dài hơi, không dừng ở phong trào.
Điểm đáng chú ý là các lễ hội, festival OCOP gần đây đang bịt dần khoảng trống giữa phong trào và thị trường. Lễ hội nông sản đặc trưng và sản phẩm OCOP Tây Ninh lần thứ nhất được tổ chức tại Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen, thu hút hơn 51.000 lượt khách chỉ trong 5 ngày với 244 gian hàng tham gia. Đây không đơn thuần là hội chợ làng được “nâng cấp”, mà là phép thử cho việc chuẩn hóa phòng trưng bày, câu chuyện thương hiệu và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn của từng chủ thể OCOP. Nếu không có tiêu chuẩn, mọi nỗ lực thương mại hóa sẽ sớm quay lại vạch xuất phát.
Livestream, sàn số và bước ngoặt thương mại điện tử nông sản
Nếu trước đây đặc sản địa phương phụ thuộc khách vãng lai, thì nay thương mại điện tử nông sản đang tạo ra kênh bán hàng hoàn toàn khác. Tại Lễ hội Nông sản Tây Ninh, các phiên livestream trên TikTok Shop, Shopee đạt gần 4 triệu lượt xem và tạo ra 1.930 đơn hàng. Đây là con số mà bất cứ chợ truyền thống nào cũng khó chạm tới, cho thấy người tiêu dùng đã sẵn sàng mua nông sản qua màn hình, miễn là sản phẩm có chuẩn OCOP, thông tin rõ ràng và trải nghiệm đặt hàng thuận tiện.
Không chỉ một tỉnh thử nghiệm, Tuyên Quang đang xây dựng sàn số để giới thiệu sản phẩm đặc trưng và sản phẩm OCOP, đồng thời hỗ trợ đưa hàng hóa lên các sàn thương mại điện tử trong nước và quốc tế. Theo kế hoạch tại xã Nhữ Khê, hộ kinh doanh được hướng dẫn chụp ảnh, quay video, bán hàng qua mạng và sử dụng mã QR thanh toán; các phiên phát trực tiếp được bố trí cố định thứ Sáu, thứ Bảy hàng tuần, kèm bộ phận tiếp nhận và sắp xếp đơn hàng. Câu chuyện ở đây không phải “lên sàn cho có”, mà là biến kỹ năng số thành công việc hàng tuần của nông dân, hợp tác xã.
Liên kết hợp tác xã – doanh nghiệp: Từ vùng nguyên liệu đến chuỗi cung ứng số
Muốn mở rộng thị trường cho đặc sản địa phương, không thể chỉ trông chờ vài phiên chợ hay sự kiện. Tuyên Quang đang cho thấy một cách làm nghiêm túc khi phối hợp Liên minh Hợp tác xã tỉnh với Liên minh Hợp tác xã Hà Nội tổ chức hội nghị xúc tiến thương mại, nơi gần 50 doanh nghiệp và hợp tác xã giới thiệu hơn 200 sản phẩm OCOP, nông sản, đặc sản tiêu biểu để tìm kiếm kênh tiêu thụ ổn định tại Thủ đô. Không có “hợp đồng vàng” nào ký được nếu phía sản xuất không nắm chắc sản lượng, thời gian giao hàng, chi phí vận chuyển và quy cách đóng gói như chính họ thừa nhận.
Điều đáng mừng là các cuộc kết nối này nhấn mạnh mục tiêu xây dựng chuỗi cung ứng ổn định, lâu dài giữa doanh nghiệp, hợp tác xã hai địa phương, thay vì chỉ bán được vài lô hàng rồi thôi. Tỉnh đặt mục tiêu 70% chủ thể OCOP xây dựng được vùng nguyên liệu và hình thành liên kết ổn định trong sản xuất, chế biến, tiêu thụ. Liên kết giữa các hợp tác xã được nhìn nhận rất thực tế: bên sản xuất nắm vùng nguyên liệu và quy trình chế biến, bên phân phối hiểu khách, điểm bán và tổ chức giao nhận. Khi hai bên nói rõ với nhau ngay từ đầu, sản phẩm OCOP mới thật sự bước vào thị trường, chứ không dừng ở khâu giới thiệu tiềm năng.
Câu chuyện cá còm kho tộ và đường vào khách sạn, nhà hàng
Một trong những minh chứng sống động cho việc nâng tầm nông sản bản địa là sản phẩm cá còm kho tộ Lam Nhung – đặc sản xứ Nghệ. Từ loài cá nhỏ gắn với bữa cơm quê ven sông Lam, sản phẩm này đã trở thành hàng hóa OCOP 3 sao, mang hương vị sông nước đến nhiều tỉnh, thành. Mỗi niêu cá được chuẩn hóa về khẩu phần, đóng gói tiện vận chuyển; giá bán khoảng 130.000 đồng, đủ để giữ biên lợi nhuận nhưng không vượt quá sức chi trả của khách hàng phổ thông. Đây là ví dụ cho thấy OCOP không giết chết sự mộc mạc, mà buộc người làm nghề phải kiểm soát công đoạn, đảm bảo hương vị ổn định ở mỗi mẻ sản phẩm.
Điểm đáng chú ý hơn: từ thị trường nội địa, cá còm kho tộ Lam Nhung đã được đưa sang phục vụ khách tại một số khách sạn ở Lào. Con đường vào nhà hàng, khách sạn – cả trong nước lẫn quốc tế – đang trở thành kênh phân phối chiến lược cho sản phẩm OCOP Việt Nam. Khi món ăn bước vào thực đơn du lịch, sản phẩm đặc sản địa phương không chỉ bán được với giá cao hơn, mà còn trở thành công cụ kể chuyện văn hóa vùng miền. Điều kiện tiên quyết ở đây là sự bền bỉ trong chất lượng và câu chuyện thương hiệu nhất quán, bởi thực khách quay lại hay không phụ thuộc nhiều vào trải nghiệm lần đầu hơn là nhãn “OCOP” dán trên bao bì.
Festival OCOP, du lịch và yêu cầu đi xa hơn phong trào
Các festival OCOP đang dần biến thành “trạm trung chuyển” giữa nông thôn và đô thị, giữa sản xuất và dịch vụ. Sở Công Thương Tuyên Quang tổ chức Festival nông sản, OCOP, làng nghề gắn kết du lịch, nơi hàng trăm sản phẩm như chè Shan tuyết, thịt lợn thảo dược, thịt bò H’Mông, trà đậu đen xanh lòng được giới thiệu cho nhiều nhóm khách – từ người mua hàng ngày tới khách tìm đặc sản làm quà. Ở quy mô lớn hơn, Festival OCOP Việt Nam dự kiến diễn ra tại phố đi bộ Nguyễn Huệ với khoảng 350 gian, trong đó một phần quan trọng dành cho OCOP xuất khẩu, OCOP xanh và chuyển đổi số, gắn với trải nghiệm văn hóa đồ uống và du lịch nông thôn.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở vài ngày hội, đặc sản địa phương sẽ mãi đuổi theo trào lưu. Sau Lễ hội Nông sản Tây Ninh, lãnh đạo tỉnh đã yêu cầu các sở ngành không để kết nối dừng ở giao lưu, giới thiệu, mà phải xác định đầu mối, thời gian thực hiện rõ ràng cho từng đề xuất hợp tác. Kế hoạch phát triển OCOP của Tuyên Quang cũng đặt mục tiêu hơn 450 sản phẩm đạt chuẩn từ 3 sao trở lên, gắn với tiêu chuẩn hóa vùng nguyên liệu, cải tiến bao bì, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Nếu các địa phương kiên trì với những cam kết này, hành trình từ sạp chợ đến bàn ăn nhà hàng của sản phẩm OCOP sẽ không còn là câu chuyện “may mắn tình cờ”, mà trở thành chiến lược kinh tế – văn hóa rõ ràng.
