Quy định mới: hoạt động ngoài giờ phải tự nguyện và có ý nghĩa
Quy định hoạt động ngoài khóa mới của TP.HCM là chủ trương yêu cầu mọi hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa phải mang tính thiết thực, gắn với mục tiêu giáo dục cụ thể và được học sinh tham gia trên tinh thần tự nguyện, không biến thành hoạt động ngoài giờ bắt buộc và không được dùng để xếp loại hay gây áp lực lên người học. Đây là thay đổi mang tính bước ngoặt: Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đã gửi văn bản đến các cơ sở giáo dục, nhấn mạnh việc tuyệt đối không ép buộc học sinh tham gia hoạt động ngoài giờ, đồng thời yêu cầu nhà trường phải có phương án học tập, sinh hoạt cho những em không tham gia nếu chương trình diễn ra trong giờ học. Quy định này, về bản chất, đặt câu hỏi thẳng thắn với nhà trường: nếu hoạt động đủ hay, đủ thiết thực, có cần phải ép học sinh đi hay không?
Tự do lựa chọn: bảo vệ quyền học sinh và tinh thần học tập
Điểm đáng giá nhất của quy định mới là khẳng định rõ ràng nguyên tắc bảo vệ quyền học sinh: "Tuyệt đối không ép buộc học sinh tham gia; không lấy việc tham gia hay không tham gia làm tiêu chí đánh giá, xếp loại học sinh". Trước đây, nhiều hoạt động ngoài giờ bắt buộc được gắn với điểm thi đua, hạnh kiểm, hoặc ngầm hiểu là “phải đi cho yên chuyện”. Điều này không chỉ bóp nghẹt quyền lựa chọn của học sinh mà còn biến những hoạt động vốn nên là trải nghiệm tích cực thành áp lực vô hình. Việc yêu cầu sự đồng thuận của cha mẹ học sinh và sự tự nguyện của người học là bước chuyển từ tư duy quản lý áp đặt sang tôn trọng người học như chủ thể. Khi không thể dùng điểm số để ép, nhà trường buộc phải trả lời câu hỏi khó nhưng cần thiết: hoạt động có đủ hấp dẫn, đủ gắn với nhu cầu phát triển của học sinh để các em muốn tham gia hay không? Đây mới là thước đo chất lượng thật sự.
Chi phí hoạt động giáo dục: minh bạch để không còn “thu hộ, thu giúp” mập mờ
Một mặt khác của câu chuyện hoạt động ngoài khóa là tiền – thứ lâu nay thường bị che giấu sau các cụm từ "xã hội hóa", "thu hộ". Quy định mới buộc nhà trường phải công khai đầy đủ cho cha mẹ học sinh về mục đích, nội dung, thời gian, địa điểm, lịch trình, đơn vị phối hợp, phương tiện di chuyển và mức kinh phí dự kiến khi tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ. Không chỉ vậy, thủ trưởng đơn vị phải trực tiếp làm việc về nội dung và kinh phí theo nguyên tắc "thu đủ bù chi, công khai, minh bạch, không vì mục đích lợi nhuận". Ý nghĩa thực tế là gì? Thứ nhất, chi phí hoạt động giáo dục gắn với chất lượng nhìn thấy được, không còn là những khoản “phí” mơ hồ. Thứ hai, yêu cầu hỗ trợ, miễn, giảm kinh phí cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn giúp tránh tình trạng các em bị tách khỏi tập thể chỉ vì không đủ tiền tham gia một chuyến tham quan hay trải nghiệm bên ngoài.
Thiết thực và an toàn: ngoại khóa phải là phần mở rộng của chương trình, không phải chuyến đi chơi
Một điểm quan trọng ít được nói đến nhưng rất có ý nghĩa: Sở GD-ĐT yêu cầu các hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa phải phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông và mầm non, gắn với những mục tiêu, nội dung giáo dục cụ thể. Nói cách khác, ngoại khóa không còn là những chuyến đi chơi nay đây mai đó mà thiếu liên hệ với bài học trên lớp; chúng phải là phần mở rộng có chủ đích của chương trình, giúp học sinh hiểu bài sâu hơn, sống trải nghiệm hơn. Quy định hạn chế tổ chức toàn trường, nhiều khối hoặc quá đông học sinh cùng một thời điểm, kèm theo yêu cầu chú trọng vấn đề an toàn, thời tiết, khí hậu, dịch bệnh, cho thấy cơ quan quản lý muốn cắt giảm kiểu tổ chức ồ ạt, hình thức, tiềm ẩn rủi ro. Việc bắt buộc đơn vị báo cáo trước cơ quan chủ quản ít nhất 2 ngày trước khi tổ chức hoạt động ngoài giờ cũng tạo thêm một lớp giám sát, tránh việc nhà trường "tùy hứng" hoặc làm qua loa công tác chuẩn bị.
Kết luận: khi ngoại khóa trở thành quyền lựa chọn chứ không phải gánh nặng
Nhìn tổng thể, các quy định hoạt động ngoài khóa mới ở TP.HCM gửi đi một thông điệp rõ ràng: ngoại khóa phải mang lại giá trị giáo dục thật, không được trở thành hoạt động ngoài giờ bắt buộc, không được là công cụ ép buộc hay tạo thêm chi phí không cần thiết cho gia đình. Quyền học sinh được bảo vệ khi các em không bị dùng điểm số, xếp loại để gây áp lực; quyền của phụ huynh được bảo vệ khi mọi chi phí hoạt động giáo dục đều phải minh bạch, có nguyên tắc thu đủ bù chi chứ không vì lợi nhuận. Vấn đề còn lại nằm ở thực thi: liệu các trường có thực sự thay đổi cách thiết kế hoạt động, coi học sinh là người lựa chọn, hay chỉ điều chỉnh trên giấy tờ? Nếu phụ huynh, học sinh và xã hội tiếp tục quan sát, lên tiếng khi quyền lợi bị xâm phạm, quy định này sẽ không dừng lại ở một văn bản hành chính mà có cơ hội trở thành bước ngoặt thật sự trong việc bảo vệ quyền học sinh và nâng chất hoạt động ngoài giờ.
