Sâm Ngọc Linh trước ngã rẽ công nghệ
Sâm Ngọc Linh là loài dược liệu bản địa quý hiếm đang được Việt Nam tổ chức bảo tồn, quy hoạch vùng trồng tập trung và hướng tới xây dựng thành thương hiệu quốc tế thông qua các chương trình nghiên cứu, phát triển và quản lý hiện đại dựa trên công nghệ truy xuất nguồn gốc.
Điểm mấu chốt hôm nay không còn là câu hỏi sâm Ngọc Linh có quý hay không, mà là: chúng ta bảo vệ và chứng minh giá trị ấy bằng cách nào. Tại một hội thảo quy mô quốc gia, đại diện Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế cho biết Việt Nam đã hình thành mạng lưới bảo tồn nguồn gen cây thuốc trên cả nước và phát triển vùng trồng dược liệu tập trung khoảng 357.000 ha. Trong bức tranh ấy, sâm Ngọc Linh đang được trồng tại Đà Nẵng và Quảng Ngãi, hình thành vùng nguyên liệu, vườn giống gốc, chỉ dẫn địa lý – nền tảng bắt buộc trước khi nói đến bất kỳ công nghệ số hóa nào.
Khoảng cách giữa “quốc bảo” và thị trường toàn cầu
Nếu coi sâm Ngọc Linh là “quốc bảo”, thì hiện thực thị trường đang phũ phàng: nhân sâm Việt Nam mới chiếm khoảng 0,1% thị phần nhân sâm toàn cầu. Khoảng cách ấy không nằm ở chất lượng dược liệu, mà ở cách chúng ta tổ chức sản xuất, chế biến và chứng minh nguồn gốc sản phẩm.
Các nhà khoa học chỉ ra một nút thắt lớn: cấu trúc sản phẩm lạc hậu, chủ yếu bán củ tươi nguyên củ – phân khúc có giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, ở các nước có ngành sâm phát triển, sản phẩm chế biến như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, dược phẩm chiếm tới 74–78% doanh thu ngành sâm. Khi chưa có hệ thống công nghệ truy xuất nguồn gốc rõ ràng, việc chuyển sang các sản phẩm chế biến sâu càng khó, bởi khách hàng quốc tế đòi hỏi dữ liệu đầy đủ về vùng trồng, giống, quy trình canh tác và kiểm nghiệm chất lượng.
Truy xuất nguồn gốc: điều kiện cần cho thương hiệu quốc tế
Muốn nói đến mã vạch sâm hay bất kỳ hình thức số hóa nào, phải nhìn truy xuất nguồn gốc như “ngôn ngữ” để sâm Ngọc Linh giao tiếp với thế giới. Đề xuất từ các chuyên gia không dừng ở chuyện mở rộng diện tích, mà nhấn mạnh đầu tư đồng bộ vào nghiên cứu giống, kiểm soát chất lượng, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc. Đây là logic bắt buộc nếu sâm Ngọc Linh muốn bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu thay vì chỉ dừng ở thị trường ngách.
Theo các kế hoạch phát triển, mục tiêu đến năm 2030 diện tích trồng sâm ở Việt Nam đạt khoảng 21.000 ha, phù hợp với định hướng của Đà Nẵng trong giai đoạn 2026–2030 mở rộng vùng trồng sâm lên 8.400 ha và phát triển 10 sản phẩm chiến lược. Nếu không có công nghệ truy xuất nguồn gốc đi kèm, việc mở rộng diện tích có thể chỉ làm loãng thương hiệu. Ngược lại, một cây sâm có danh tính số rõ ràng – từ vườn giống gốc đến thành phẩm – mới đủ tư cách bước vào các thị trường khó tính.
Hệ sinh thái nghiên cứu, hợp tác quốc tế và bài toán thương hiệu
Điểm đáng lo là số nghiên cứu quốc tế về sâm Ngọc Linh vẫn còn khiêm tốn so với các quốc gia có ngành sâm phát triển. Khi thiếu nền tảng khoa học mở rộng, việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho sâm càng mong manh. Vì thế, các chuyên gia kêu gọi tăng đầu tư cho nghiên cứu, mở rộng hợp tác quốc tế và xây dựng hệ sinh thái phát triển sâm Ngọc Linh với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp và giới khoa học.
Một bản ghi nhớ hợp tác giữa Hiệp hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam, Đà Nẵng và Hiệp hội Sâm Geumsan của Hàn Quốc về phát triển sâm và dược liệu là tín hiệu rõ ràng rằng Việt Nam muốn bước vào sân chơi toàn cầu bằng con đường chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, nếu các thỏa thuận này không được cụ thể hóa bằng công nghệ truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và chiến lược sản phẩm chế biến sâu như hồng sâm, hắc sâm, thì chúng chỉ dừng lại ở ý chí mà chưa trở thành lợi thế cạnh tranh.
Kết luận: Công nghệ truy xuất là “lá chắn” đầu tiên của sâm Ngọc Linh
Từ mạng lưới bảo tồn 357.000 ha dược liệu đến mục tiêu 21.000 ha diện tích sâm, Việt Nam đang có một nền tảng vật chất đáng kể cho sâm Ngọc Linh. Nhưng nền tảng ấy chỉ trở thành thương hiệu quốc tế khi mỗi sản phẩm sâm được “kể” một câu chuyện minh bạch về nguồn gốc, giống, quy trình canh tác và kiểm soát chất lượng – điều chỉ có công nghệ truy xuất nguồn gốc mới đáp ứng thuyết phục.
Quan điểm cần nhấn mạnh là: không có truy xuất nguồn gốc, mọi chiến lược quảng bá chỉ là lớp vỏ dễ vỡ trước nạn hàng giả và cạnh tranh quốc tế. Đầu tư vào trung tâm nghiên cứu giống, kiểm nghiệm chất lượng, chế biến sâu và hệ thống truy xuất không phải chi phí phụ, mà là điều kiện tồn tại của thương hiệu sâm Ngọc Linh trên bản đồ thế giới. Khi đó, từ rừng sâu đến tay người tiêu dùng, hành trình của mỗi củ sâm không còn là câu chuyện truyền miệng, mà là chuỗi dữ liệu đáng tin cậy.
