Làn sóng rút lui kỷ lục: điểm bùng phát của chiến lược Nhật Bản
Làn sóng doanh nghiệp Nhật Bản rút khỏi Trung Quốc là hiện tượng tái cơ cấu chiến lược, trong đó các công ty Nhật chuyển từ mô hình phụ thuộc vào sản xuất và thị trường Trung Quốc sang đa dạng hóa chuỗi cung ứng, phân tán đầu tư sang các nền kinh tế châu Á khác và thu hẹp sự hiện diện tại nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, trước bối cảnh tăng trưởng chậm lại, cạnh tranh gia tăng và căng thẳng địa chính trị kéo dài. Điểm mấu chốt ở đây: đây không còn là vài quyết định đơn lẻ, mà là một chuyển dịch mang tính cấu trúc. Theo Teikoku Databank, trong giai đoạn hai năm gần nhất có 4.137 doanh nghiệp Nhật Bản hoàn toàn rút khỏi Trung Quốc – con số cao nhất từng được ghi nhận. Đồng thời, số doanh nghiệp còn hoạt động tại Trung Quốc chỉ còn 10.118, thấp hơn khoảng 30% so với mức đỉnh cách đây hơn một thập kỷ. Những số liệu này nói lên một điều: mô hình "Nhật sản xuất tại Trung Quốc" đã qua thời hoàng kim và Tokyo đang định nghĩa lại chiến lược kinh doanh châu Á của mình.
Kinh tế suy yếu, cạnh tranh nội địa: Trung Quốc không còn là “miền đất hứa”
Nếu trong nhiều năm, Trung Quốc là trung tâm sản xuất và tiêu thụ mà doanh nghiệp Nhật Bản gần như không thể bỏ qua, thì cán cân lợi ích rủi ro nay đã đảo chiều. Tăng trưởng kinh tế Trung Quốc chậm lại, chi phí lao động và sản xuất tăng, trong khi giá bất động sản lao dốc và tình trạng dư thừa công suất tại các khu vực công nghiệp khiến môi trường kinh doanh trở nên khó đoán và kém hấp dẫn. Các tập đoàn Nhật Bản không chỉ chịu sức ép về lợi nhuận sụt giảm, mà còn đối mặt với cạnh tranh khốc liệt từ chính doanh nghiệp bản địa Trung Quốc, đặc biệt trong những ngành như ô tô và xe điện, nơi các hãng như BYD hay Geely đã vươn lên mạnh mẽ. Khi lợi thế chi phí không còn rõ rệt, còn rủi ro ngày càng dày đặc, việc tiếp tục mở rộng hiện diện tại Trung Quốc trở thành lựa chọn khó bảo vệ, nhất là với những tập đoàn phải trả lời cổ đông bằng hiệu quả dài hạn chứ không phải thói quen lịch sử.
Địa chính trị và thuế quan Mỹ: chất xúc tác cho quyết định rời đi
Kinh tế suy yếu là một phần của câu chuyện; phần còn lại mang màu sắc địa chính trị. Quan hệ kinh tế Tokyo Bắc Kinh gần như đóng băng sau phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae tại Quốc hội, khi bà tuyên bố một cuộc tấn công của Trung Quốc vào Đài Loan có thể bị coi là "tình huống đe dọa sự tồn vong" và kéo theo phản ứng quân sự từ Tokyo. Bắc Kinh đáp trả bằng hạn chế xuất khẩu khoáng sản thiết yếu và khuyến cáo công dân hạn chế đến Nhật Bản, khiến kênh giao thương và giao lưu nhân sự thêm căng thẳng. Song song đó, thuế quan của Mỹ đặt ra cho hàng hóa sản xuất tại Trung Quốc tạo thêm lớp rủi ro cho các doanh nghiệp Nhật Bản vốn sử dụng Trung Quốc làm cứ điểm sản xuất rồi xuất khẩu sang thị trường Mỹ. Khi Washington công khai lôi kéo các công ty Nhật tham gia nỗ lực tái công nghiệp hóa, còn Bắc Kinh thúc đẩy mô hình "sản xuất tại Trung Quốc và do Trung Quốc sản xuất", doanh nghiệp Nhật đứng trước lựa chọn chiến lược: tiếp tục đặt cược vào một thị trường nhiều ràng buộc, hay tái định vị sản xuất Nhật Bản về những nơi ít xung đột lợi ích hơn.
Từ mở rộng sang tái cơ cấu: chiến lược kinh doanh châu Á phiên bản mới
Các dữ liệu của Teikoku Databank cho thấy doanh nghiệp Nhật không cắt đứt hoàn toàn với Trung Quốc, nhưng rõ ràng chuyển từ trạng thái mở rộng sang tái cơ cấu kinh doanh. Đa dạng hóa chuỗi cung ứng trở thành mục tiêu then chốt: giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất, phân tán rủi ro sản xuất, và tránh bị cuốn vào các vòng xoáy thuế quan hay trừng phạt bất ngờ. Khảo sát của Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản cho thấy chỉ 21,3% doanh nghiệp Nhật tại Trung Quốc dự định mở rộng hoạt động trong 1–2 năm tới, mức thấp nhất kể từ năm 2007, trong khi tỷ lệ này tại Ấn Độ là 81,5%, Việt Nam 56,9% và Thái Lan 38,7%. Một câu nói đáng trích: "Sự hiện diện tại Trung Quốc không còn đồng nghĩa với chiến lược tăng trưởng, mà là bài toán quản trị rủi ro" – và doanh nghiệp Nhật Bản đang hành xử đúng như vậy, bằng cách tái định vị sản xuất, đầu tư và thị trường trọng tâm trong toàn bộ chiến lược kinh doanh châu Á.
Việt Nam và các thị trường thay thế: cơ hội và bài kiểm tra dài hạn
Làn sóng doanh nghiệp Nhật Bản rút khỏi Trung Quốc không diễn ra trong khoảng trống: vốn và đơn hàng được chuyển hướng sang những điểm đến khác. Các chuyên gia cho biết sau nhiều năm tập trung vào Trung Quốc, doanh nghiệp Nhật đang tìm cách dịch chuyển sang Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan và các thị trường Đông Nam Á khác. Với tỷ lệ doanh nghiệp Nhật đang hoạt động tại Việt Nam có kế hoạch mở rộng lên tới 56,9%, Việt Nam nổi lên như một lựa chọn thay thế có sức hút, không chỉ về chi phí, mà còn về sự ổn định tương đối và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực. Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm trách nhiệm: nếu Việt Nam muốn trở thành nơi tiếp nhận dòng tái định vị sản xuất Nhật Bản, thì chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực và khung pháp lý phải theo kịp kỳ vọng của các nhà đầu tư. Quan trọng hơn, doanh nghiệp khu vực không thể tự mãn; làn sóng rút khỏi Trung Quốc là lời nhắc nhở rằng bất kỳ thị trường nào cũng có thể mất vị thế nếu để rủi ro kinh tế – chính trị vượt lên trên lợi ích dài hạn của nhà đầu tư.
