Siêu đô thị hợp nhất và khủng hoảng rác thải hình thành như thế nào?
Khủng hoảng rác thải tại TP HCM là tình trạng hệ thống thu gom, trung chuyển và xử lý rác không theo kịp lượng chất thải sinh hoạt tăng vọt sau mở rộng địa giới, khiến thành phố vừa phụ thuộc vào bãi chôn lấp quá tải vừa chậm đưa công nghệ xử lý chất thải hiện đại như nhà máy đốt rác phát điện vào vận hành, tạo sức ép lâu dài lên môi trường và định hướng phát triển đô thị bền vững.
Sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh trở thành địa phương phát sinh rác sinh hoạt lớn nhất cả nước, khoảng 14.000 tấn mỗi ngày, chiếm hơn 20% lượng rác toàn quốc. Điều này không chỉ là con số thống kê; nó là lời cảnh báo rằng xử lý rác TP HCM đã bước sang một cấp độ rủi ro mới. Khối lượng rác gia tăng tạo sức ép lên toàn bộ hệ thống thu gom, trung chuyển và xử lý, trong khi quỹ đất cho bãi chôn lấp ngày càng co hẹp. Việc tiếp tục dựa vào chôn lấp, với 58,7% rác sinh hoạt vẫn bị xử lý theo cách này, cho thấy thành phố đang trì hoãn một cuộc cải tổ hạ tầng môi trường vốn lẽ ra phải diễn ra từ nhiều năm trước.
Vietstar chậm vận hành và cái bóng quá lớn của bãi chôn lấp Đa Phước
Nếu muốn hiểu vì sao khủng hoảng rác thải ngày càng rõ nét, hãy nhìn vào sự lệch pha giữa tham vọng nhà máy đốt rác phát điện và thực tế bãi chôn lấp Đa Phước. Sau 7 năm động thổ, nhà máy đốt rác phát điện Vietstar tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc vẫn chưa thể vận hành. Công trường hiện mới hoàn thiện cơ bản lò đốt và hai ống khói cao hơn 60 m, trong khi phần rác chưa tái chế vẫn phải chôn tạm ngay trong khu xử lý. Người dân có quyền đặt câu hỏi: khi doanh nghiệp đã chuẩn bị vốn và công nghệ, vì sao dự án xử lý rác TP HCM vẫn kéo dài?
Trong lúc đó, bãi chôn lấp Đa Phước – vốn chỉ được quy hoạch làm khu dự phòng phía Nam – đã biến thành đầu mối chôn lấp chính của thành phố suốt nhiều năm. Bãi chôn lấp rác Đa Phước hiện đã vượt công suất được duyệt; đến thời điểm thành phố xin nâng năng lực tiếp nhận từ 24 triệu lên 41 triệu tấn, nơi đây đã tiếp nhận khoảng 31,5 triệu tấn rác, cao hơn 7,5 triệu tấn so với hồ sơ môi trường, với đỉnh rác cao hơn 40 m, tương đương tòa nhà 12-13 tầng. Một câu nói có thể trích dẫn được ở đây: “Những diễn biến tại Vietstar và Đa Phước cho thấy nỗ lực giảm chôn lấp của TP HCM mắc kẹt ở cả hai đầu: nhà máy mới chậm vận hành, trong khi các bãi rác cũ tiếp tục phải tiếp nhận hàng nghìn tấn mỗi ngày”.
Chuyển đổi công nghệ xử lý chất thải: tham vọng lớn, bước đi nhỏ
TP HCM đã chọn công nghệ xử lý chất thải hiện đại, đặc biệt là nhà máy đốt rác phát điện, làm hướng đi chính để thoát khỏi phụ thuộc vào bãi chôn lấp. Về mặt định hướng, đây là lựa chọn đúng: rác được phân loại, một phần dùng sản xuất phân compost, một phần tái chế, phần còn lại đốt để phát điện, biến chất thải thành tài nguyên trong mô hình kinh tế tuần hoàn. Nhưng trên thực tế, quá trình chuyển đổi diễn ra chậm chạp đáng báo động. Thành phố đang triển khai 8 dự án đốt rác phát điện; mới có Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và Biwase đang thi công, bốn dự án khác còn hoàn thiện thủ tục, và một dự án tiếp tục được kêu gọi theo PPP.
Kết quả là đến tháng 3/2026, dù lượng rác sinh hoạt đã tăng lên khoảng 14.000 tấn/ngày, chỉ khoảng 41% được xử lý bằng công nghệ hiện đại như đốt phát điện, sản xuất phân compost và các phương thức khác; gần 59% vẫn bị chôn lấp. Những con số này làm lộ rõ nghịch lý: định hướng công nghệ mới rất tham vọng nhưng bước tiến cụ thể lại nhỏ giọt. Nhiều dự án nhà máy đốt rác phát điện bị vướng từ quy hoạch điện đến thủ tục xây dựng, cho thấy cấu trúc quản lý hiện nay không phù hợp với yêu cầu cấp bách của xử lý rác TP HCM. Chậm một dự án là chậm cả hệ thống, và mỗi ngày chậm là thêm hàng nghìn tấn rác buộc phải đi về phía bãi chôn lấp.
Trạm trung chuyển Thắng Nhì: nâng cấp quan trọng nhưng chưa đủ để hạ nhiệt khủng hoảng
Giữa bối cảnh hạ tầng cuối nguồn bị kéo căng, thành phố đang tìm cách củng cố các mắt xích trung gian trong chuỗi xử lý rác. Dự án nâng cấp, cải tạo, sửa chữa Trạm trung chuyển chất thải rắn Thắng Nhì tại hẻm 413 Trần Phú, phường Vũng Tàu đã được phê duyệt chủ trương đầu tư từ tháng 7, với mục tiêu nâng cao năng lực phục vụ và hiệu quả quản lý vệ sinh môi trường. Trạm sẽ được xây dựng lại gần như toàn diện: nhà chứa thiết bị ép rác, khu nghiền rác, khu rửa xe, nhà điều hành, khu lưu chứa chất thải rắn nguy hại cùng hệ thống sân bãi, giao thông nội bộ, cây xanh, điện chiếu sáng, phòng cháy chữa cháy và cả hệ thống pin năng lượng mặt trời trên mái.
Tổng mức đầu tư dự kiến hơn 441 tỷ đồng từ ngân sách thành phố, triển khai đến năm 2029, với công suất tiếp nhận và trung chuyển tối đa 360 tấn rác mỗi ngày. Trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, thành phố dự định xây 62 trạm ép và trung chuyển rác, riêng năm 2026 khởi công 12 dự án. Đây là bước đi cần thiết để xử lý rác TP HCM hiệu quả hơn ở khâu thu gom và trung chuyển. Nhưng phải thẳng thắn: các trạm trung chuyển chỉ giúp rác đi nhanh hơn đến nơi xử lý; nếu điểm cuối vẫn là bãi chôn lấp Đa Phước quá tải, then chốt khủng hoảng rác thải vẫn chưa được tháo gỡ.
Hai thập kỷ lỡ hẹn giảm chôn lấp và bài toán dám làm đến cùng
Trong hơn 20 năm, thành phố nhiều lần đặt mục tiêu giảm chôn lấp rồi tự mình lỡ hẹn. Từng có chỉ tiêu đến năm 2020 giảm tỷ lệ chôn lấp xuống tối đa 50% và xử lý một nửa lượng rác bằng công nghệ đốt phát điện. Nghị quyết nhiệm kỳ 2020-2025 tiếp tục nhấn mạnh ít nhất 80% rác sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ hiện đại vào năm 2025. Cả hai mốc đều không đạt, buộc thành phố phải dời mục tiêu lên năm 2030, kỳ vọng xử lý trên 90% rác bằng công nghệ hiện đại. Việc trì hoãn hết nhiệm kỳ này đến nhiệm kỳ khác cho thấy vấn đề không nằm ở tầm nhìn, mà nằm ở khả năng thực thi hạ tầng.
Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường, hiện có hai dự án đang xây dựng và dự kiến vận hành cuối 2026 hoặc đầu 2027, các dự án còn lại tiếp tục hoàn thiện thủ tục. Nếu tất cả vận hành đúng tiến độ, tỷ lệ xử lý hiện đại có thể tiệm cận mục tiêu 2030. Nhưng khủng hoảng rác thải không chờ các bản kế hoạch. Khi đỉnh rác ở Đa Phước đã cao bằng tòa nhà 12-13 tầng, câu hỏi không còn là “có nên chuyển đổi công nghệ xử lý chất thải hay không”, mà là “thành phố có dám tháo gỡ triệt để những nút thắt thủ tục, quy hoạch và ưu tiên ngân sách để chuyển đổi đến cùng hay không”. Nếu không, thêm một thập kỷ nữa, TP HCM sẽ vẫn là siêu đô thị mang trong mình những ngọn núi rác, chôn lấp tương lai xanh dưới các lớp chất thải.
