Từ “đất vua” Thanh Hoá đến giảng đường Nga: một định nghĩa mới về tiến sĩ Việt Nam quốc tế
Tiến sĩ Việt Nam quốc tế là những nhà khoa học Việt tài năng xây dựng sự nghiệp nghiên cứu và giảng dạy lâu dài tại các cơ sở học thuật hàng đầu thế giới, đồng thời duy trì kết nối với quê hương thông qua hợp tác học thuật quốc tế, hỗ trợ đào tạo nhân lực, chuyển giao tri thức và truyền cảm hứng cho thế hệ sau về khả năng vươn ra toàn cầu mà không đánh mất cội nguồn văn hoá và trách nhiệm với đất nước. Họ không chỉ là giảng viên đại học nước ngoài mà còn là cầu nối chiến lược giữa môi trường khoa học quốc tế và hệ sinh thái nghiên cứu trong nước. Câu chuyện của TS. Ngô Quang Tuyên – người sinh năm 1988 tại xã Hoạt Giang, Thanh Hoá – là minh chứng sống động cho định nghĩa ấy. Từ tuổi thơ gia đình khó khăn, bố mắc bệnh nặng mất khả năng lao động khi anh mới 3 tuổi, Tuyên buộc phải lấy học tập làm con đường duy nhất để đi xa. Chính áp lực kinh tế và niềm tin của thầy cô ở Trường THPT Hà Trung đã định hình khát vọng khoa học của anh.
Giảng viên đại học nước ngoài: từ học bổng nghiên cứu nước ngoài đến giảng đường gần 300 năm tuổi
Điểm nút quan trọng trong hành trình của nhiều tiến sĩ Việt Nam quốc tế là cơ hội học bổng nghiên cứu nước ngoài – cánh cửa mở ra nền khoa học hiện đại nhưng cũng đòi hỏi sức bền rất lớn. Sau khi tốt nghiệp THPT và đạt kết quả cao trong kỳ thi đại học, Ngô Quang Tuyên được lựa chọn sang Nga học theo diện học bổng Hiệp định Chính phủ. Năm 2008, anh bắt đầu học chuyên ngành Máy bay động cơ tại Viện Hàng không thuộc Đại học Kỹ thuật Tổng hợp Quốc gia Irkutsk, đối mặt rào cản ngôn ngữ và phương pháp học hoàn toàn mới. Hoàn thành đại học, Tuyên tiếp tục làm nghiên cứu sinh tại Khoa Hàng không và Kỹ thuật bay, Đại học Vật lý Kỹ thuật Matxcơva (MIPT). Đây là bước chuyển đòi hỏi anh tự tìm đề tài, tự thiết kế phương pháp và lời giải nghiên cứu. Sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ, anh trúng tuyển vị trí giảng viên tại Khoa Hàng không Vũ trụ, Đại học Tổng hợp Quốc gia Lomonosov (MSU) – một cơ sở giáo dục có lịch sử gần 3 thế kỷ. Ở đó, sau Giáo sư, Viện sĩ Hoàng Kim Bổng, Tuyên trở thành người Việt Nam thứ hai đứng trên giảng đường của trường, giảng dạy và nghiên cứu hàng không vũ trụ.
Nữ giáo sư Toán học thứ hai: chọn quê hương thay vì hào quang châu Âu
Nếu như Ngô Quang Tuyên hiện diện trên giảng đường Nga, thì Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Nhàn lại chọn con đường ngược lại: trở thành nhà khoa học tầm quốc tế nhưng gắn bó với đại học trong nước. Sinh năm 1970, giữa bối cảnh đất nước chiến tranh và những năm bao cấp thiếu thốn, bà lớn lên trong gia đình nghèo, cha là bộ đội quê Huế, mẹ là giáo viên tiểu học quê Hà Tĩnh. Khi cha qua đời sau thời gian dài mang bệnh chiến trường, bà phải một mình ở lại Thái Nguyên, tự mưu sinh bằng bắt cua, cất vó, kiếm củi, trồng rau, mót lúa để tiếp tục đi học. Bộc lộ năng khiếu Toán học từ sớm, 16 tuổi bà thi đỗ Khoa Toán, Đại học Sư phạm Việt Bắc và tốt nghiệp loại giỏi, rồi được giữ lại làm giảng viên khi mới 20 tuổi. Con đường học thuật nối dài với bằng Thạc sĩ tại Đại học Sư phạm Hà Nội và luận án Tiến sĩ tại Viện Toán học năm 2001. Đến năm 35 tuổi, bà là nữ Phó Giáo sư Toán học trẻ nhất Việt Nam thời điểm đó, và năm 2015 trở thành nữ Giáo sư Toán học thứ hai trong lịch sử nước ta, sau GS Hoàng Xuân Sính. Dù nhận nhiều lời mời từ các viện nghiên cứu hàng đầu tại Pháp, Ý, Thụy Sĩ, bà từ chối để gắn bó với Đại học Thái Nguyên – nơi bà gọi là “mái nhà khoa học”.
Thách thức, cơ hội và bài toán hợp tác học thuật quốc tế
Nếu chỉ nhìn vào danh hiệu, rất dễ bỏ qua mặt khuất trong hành trình của các nhà khoa học Việt tài năng. Ở Nga, những ngày đầu của Ngô Quang Tuyên là chuỗi thách thức về ngôn ngữ và cách học; anh buộc phải thích nghi nhanh để không đánh mất cơ hội học bổng nghiên cứu nước ngoài hiếm có. Ở bậc nghiên cứu sinh, anh nhấn mạnh, người học không còn dựa vào kiến thức sẵn có mà phải tự xác định vấn đề và giải quyết. Trong lĩnh vực hàng không vũ trụ, anh cho rằng nếu chỉ sử dụng kiến thức cũ thì rất khó theo kịp tốc độ phát triển “vũ bão” của công nghệ. Với GS Thanh Nhàn, thách thức không nằm ở biên giới quốc gia mà ở điều kiện làm khoa học trong nước. Bà nhiều lần trăn trở về mức thu nhập còn hạn chế của đội ngũ nghiên cứu, coi đây là rào cản khiến nhiều tài năng khó toàn tâm cho khoa học. Tuy vậy, cả hai nhân vật đều cho thấy cơ hội mở ra khi Việt Nam thúc đẩy hợp tác học thuật quốc tế: Tuyên đang liên hệ với Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở đào tạo liên quan đến hàng không vũ trụ để xây dựng chương trình giao lưu sinh viên, trao đổi học thuật và đào tạo giữa Việt Nam và Nga.
Giữ cội nguồn, mở đường cho thế hệ sau
Điểm chung có lẽ quan trọng nhất ở các tiến sĩ Việt Nam quốc tế không phải là học vị, mà là cách họ giữ sợi dây với quê hương. Sau nhiều năm học tập, nghiên cứu và giảng dạy tại Nga, TS. Ngô Quang Tuyên vẫn tích cực kết nối với các đơn vị trong nước; anh tin kinh nghiệm tích lũy ở môi trường khoa học Nga có thể chuyển thành hoạt động hợp tác cụ thể giữa các cơ sở giáo dục, nghiên cứu hai nước. Chính anh khẳng định: “Tôi sinh ra ở quê hương Thanh Hoá, nên dù đi đâu, làm gì cũng muốn góp một phần nhỏ bé để xây dựng đất nước”. Ở chiều ngược lại, GS Lê Thị Thanh Nhàn chọn từ chối con đường dễ dàng ra nước ngoài để ở lại, trở thành giảng viên, nhà quản lý, rồi giữ các vị trí như Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học thuộc Đại học Thái Nguyên và sau đó là Vụ trưởng Vụ Giáo dục Dân tộc, rồi Phó Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục. Với bà, cống hiến không chỉ là những công trình toán học khô khan mà còn là hành trình mở đường, tiếp sức cho các thế hệ học sinh, sinh viên vươn lên xây dựng đất nước. Những câu chuyện này gửi đi thông điệp rõ ràng: vươn ra quốc tế không đồng nghĩa rời bỏ Tổ quốc, mà là mở rộng biên giới cho tri thức Việt Nam.
