Hai hình thức hiến, hai ranh giới pháp lý
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là việc trẻ bày tỏ nguyện vọng hiến mô hoặc bộ phận cơ thể, nhưng điều kiện thực hiện khác nhau tùy việc trẻ còn sống hay đã qua đời và đều phải đặt an toàn, quyền lợi của trẻ lên trước. Đây là điểm cần nắm rõ khi đọc dự thảo luật hiến tạng đang được lấy ý kiến: hiến khi còn sống không đồng nghĩa với hiến sau khi qua đời, và hai trường hợp không thể đánh đồng.
Dự thảo mở ra khả năng xem xét hiến tặng ở trẻ em trong những trường hợp phù hợp, chứ không phải lời kêu gọi trẻ đăng ký hiến. Bộ Y tế nhấn mạnh mục tiêu là bổ sung cơ sở pháp lý, đồng thời bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ. Cách phân biệt này quan trọng vì hiến khi còn sống có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe người hiến; còn sau khi qua đời, việc lấy mô, tạng chỉ được đặt ra khi đã đáp ứng các điều kiện xác định tử vong, nguyện vọng và sự chấp thuận cần thiết.
Nhu cầu ghép cho bệnh nhi là lý do thực tiễn khiến vấn đề được đặt ra: nguồn hiến từ người trưởng thành đôi khi không phù hợp về kích thước hoặc đặc điểm giải phẫu. Nhưng nhu cầu cứu chữa không thể làm giảm tiêu chuẩn bảo vệ trẻ; chính vì vậy, mọi ngoại lệ cần được giới hạn rõ và kiểm tra độc lập.
Khi còn sống: chỉ mô tái sinh, không phải nội tạng
Với trẻ còn sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đây là ranh giới cốt lõi: dự thảo tiếp tục cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống. Vì thế, cụm từ hiến mô dưới 18 tuổi không nên bị hiểu thành trẻ có thể hiến một phần nội tạng.
Điều kiện còn tùy độ tuổi. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ có thể hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột, khi không có người hiến khác phù hợp. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và tự đồng ý; đồng thời cần có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Những giới hạn này có ý nghĩa trong điều trị một số bệnh như bạch cầu cấp, suy tủy xương, thalassemia và rối loạn miễn dịch bẩm sinh, khi ghép tế bào gốc tạo máu có thể mang tính quyết định. Tuy nhiên, lợi ích cho người nhận không thể thay thế đánh giá sức khỏe và ý chí của trẻ.
Sau khi qua đời: phải có nguyện vọng và thẩm định
Hiến tạng trẻ em sau khi qua đời có điều kiện khác hẳn hiến khi còn sống. Theo dự thảo, chỉ xem xét lấy mô, bộ phận cơ thể khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định trẻ đã chết não hoặc chết tuần hoàn; trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi qua đời; và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Điều kiện về sự đồng ý của gia đình không xóa bỏ yêu cầu phải xem xét nguyện vọng của chính trẻ.
Việc cho phép trẻ đăng ký, theo thông tin Bộ Y tế nêu, đi kèm văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; trẻ có thể thay đổi hoặc hủy đăng ký bất cứ lúc nào. Đây là lớp bảo vệ cần thiết, nhưng chỉ có giá trị khi quy trình xác nhận nguyện vọng rõ ràng, không bị ép buộc và không biến quyết định của người lớn thành ý chí mặc định của trẻ.
Bác sĩ Trương Hữu Khanh lưu ý rằng quy trình cần xác minh đây thực sự là nguyện vọng của trẻ, có sự đồng ý của gia đình và được hội đồng chuyên môn độc lập đánh giá để bảo đảm minh bạch. Dự thảo cũng nêu các biện pháp ngăn mua bán, ép buộc, môi giới hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ; những quy định này cần được cụ thể hóa và giám sát nghiêm, không chỉ ghi trên giấy.
Tôn trọng quyền trẻ em bằng cách giải thích dễ hiểu
Lấy ý kiến trẻ không nên bị hiểu thành vận động hiến. Tham vấn có ý nghĩa khi trẻ được tiếp cận thông tin trung thực, hiểu mình đang được hỏi điều gì và có thể bày tỏ hoặc đổi ý mà không chịu áp lực. Việc xem xét ý kiến trẻ từ 7 tuổi đến dưới 18 tuổi được giải thích là cách tôn trọng quyền và ý chí của các em.
Các thuật ngữ như chết não, mô tái sinh hay hiến sau khi qua đời cần được diễn giải bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi; gia đình, nhà trường và chuyên gia tâm lý nên đồng hành trong quá trình tham vấn. Nếu trẻ không hiểu bản chất câu hỏi, sự đồng ý chỉ còn là hình thức. Quyền trẻ em đòi hỏi không chỉ có quyền nói có hoặc không, mà còn được cung cấp thông tin minh bạch, không bị gây áp lực và được đặt lợi ích tốt nhất lên hàng đầu.
Điểm đáng ủng hộ của dự thảo là thừa nhận nhu cầu điều trị và mở đường cho những trường hợp hiến phù hợp, nhưng sự ủng hộ ấy phải đi cùng quy định dễ hiểu, thẩm định độc lập và cơ chế giám sát có thể kiểm tra. Khi còn sống, trẻ không được hiến nội tạng; sau khi qua đời, việc hiến chỉ có thể diễn ra sau nhiều bước xác nhận. Đó phải là ranh giới rõ ràng để bảo vệ trẻ, chứ không phải một ngoại lệ rộng dần theo nhu cầu.
