Từ Vietsovpetro đến tham vọng đối tác năng lượng toàn diện
Hợp tác Việt - Nga năng lượng là sự kết hợp dài hạn giữa hai quốc gia trong khai thác dầu khí, phát triển chuỗi cung ứng LNG, điện khí và xây dựng hệ thống dự trữ dầu thô chiến lược, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và mở rộng đầu tư hai chiều cho giai đoạn nhiều thập kỷ tới.
Điểm then chốt hiện nay là hai bên không còn coi đây là tập hợp các dự án rời rạc, mà hướng tới một chương trình chiến lược dài hạn với khuôn khổ đối tác năng lượng đến 2035, tầm nhìn 2050. Trọng tâm chuyển dần từ “hợp tác dầu khí” sang “đối tác năng lượng toàn diện”, bao trùm dầu khí, LNG, điện khí, năng lượng hạt nhân, ngoài khơi, công nghệ và đào tạo nhân lực. Đây là bước nâng cấp tư duy, đòi hỏi kỷ luật thực thi: mọi nghị định thư phải trở thành chương trình công tác, giếng khoan, mốc sản lượng và dự án cụ thể, chứ không dừng lại ở nghi thức ký kết.
Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Nga từ ngày 7 đến 9-9 đã trở thành chất xúc tác để làm sâu sắc trục hợp tác này, khi hợp tác năng lượng được xác định là một trong những điểm nhấn của quan hệ song phương. Nếu Việt Nam muốn tránh lệ thuộc vào bất kỳ nguồn cung nào, đây là thời điểm phải chốt được khung hợp tác chiến lược đủ dài hơi và đủ chi tiết.
Vietsovpetro dầu khí: nền tảng và phép thử cho vòng đời mới
Liên doanh Vietsovpetro dầu khí không chỉ là biểu tượng lịch sử mà còn là “phòng thí nghiệm” cho mô hình hợp tác hai chiều hiếm có: cùng góp vốn, cùng quản trị, chia sẻ rủi ro và lợi ích trên lãnh thổ cả hai nước. Song song ở phía Nga, Rusvietpetro đã khai thác gần 40 triệu tấn dầu và mang lại lợi nhuận trên 3 tỉ USD, trong đó Petrovietnam chuyển về nước xấp xỉ 1,4 tỉ USD từ phần vốn góp 49%. Đây là con số đủ sức phản biện mọi nghi ngờ về hiệu quả của hợp tác Việt - Nga năng lượng thế hệ đầu.
Tuy nhiên, nếu chỉ tự hào với quá khứ, Vietsovpetro sẽ bị kẹt trong mô hình cũ khi các mỏ chủ lực suy giảm. Các đề xuất mở rộng khu vực tìm kiếm, thăm dò, khai thác, phát triển mỏ nhỏ, mỏ cận biên và tham gia dự án tại nước thứ ba là cách duy nhất để kéo dài vòng đời liên doanh. Quan trọng hơn, các nghị định thư sửa đổi hiệp định liên Chính phủ đã mở hành lang pháp lý đủ dài để hành động, từ mở rộng thềm lục địa Việt Nam đến lãnh thổ Liên bang Nga.
Theo TS Nguyễn Quốc Thập, “chìa khóa bây giờ là biến mọi tuyên bố thành giếng khoan cụ thể”. Trong chuyến thăm Nga tháng 3-2026, các doanh nghiệp đã ký thêm hợp đồng triển khai những văn kiện này, tạo điều kiện kéo dài vòng đời mỏ, bổ sung khu vực hoạt động, huy động vốn và áp dụng công nghệ nâng hệ số thu hồi dầu. Nếu Vietsovpetro và Rusvietpetro bước sang chu kỳ mới thành công, đây sẽ là mẫu hình cho các liên doanh năng lượng kế tiếp, từ LNG đến điện khí.
Kho dự trữ dầu thô chiến lược: lớp phòng thủ mới cho an ninh năng lượng
Một bước ngoặt quan trọng là Petrovietnam và đối tác Nga đã ký Thỏa thuận khung về hợp tác nghiên cứu phương án đầu tư xây dựng hệ thống dự trữ dầu thô chiến lược tại Việt Nam. Đây không chỉ là một “kho dầu” như cách nói giản lược, mà là lớp phòng thủ mới trước các cú sốc giá dầu, đứt gãy chuỗi cung ứng và các biến động địa chính trị ngày càng khó lường.
Chiều tối 9/9, trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Nga Vladimir Putin đã chứng kiến lễ trao các văn kiện, trong đó có thỏa thuận về dự trữ dầu thô chiến lược. Thay vì chỉ tập trung vào khâu thượng nguồn, hợp tác Việt - Nga năng lượng bước sang tầng mới: cùng thiết kế năng lực dự trữ để chủ động thời điểm nhập, xuất, lọc, bán dầu. Nếu được thiết kế tốt, hệ thống này sẽ là “cái van” giúp Việt Nam tránh phải mua dầu ở đỉnh giá và giảm rủi ro thiếu nguồn cho lọc dầu, điện và công nghiệp.
Đáng nói, đây là nội dung hợp tác mới bên cạnh hoạt động tìm kiếm, thăm dò, khai thác truyền thống. Nếu Việt Nam xem kho dự trữ chiến lược chỉ là khoản chi phí, dự án sẽ khó đi tới cùng. Nhưng nếu coi đây là hạ tầng an ninh – giống như đường cao tốc của hệ thống năng lượng – thì việc hợp tác với đối tác có kinh nghiệm lâu năm trong xây dựng và vận hành kho dự trữ quốc gia là một lựa chọn hợp lý.
Nga cung cấp LNG, Việt Nam xây chuỗi: cơ hội và đòi hỏi kỷ luật thực thi
Khi khí nội địa suy giảm, Việt Nam không thể trì hoãn bài toán LNG. Nga bày tỏ quan tâm mở rộng nguồn cung khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) và các sản phẩm dầu mỏ cho Việt Nam, hướng tới giai đoạn đầu tư lẫn nhau sau khi hiệp định thương mại tự do với EAEU có hiệu lực từ tháng 10-2016. Ở chiều ngược lại, Việt Nam có nhu cầu lớn và kinh nghiệm phát triển chuỗi khí – điện, tạo điều kiện cho một trụ cột hợp tác mới về khí – LNG – điện khí.
TS Nguyễn Quốc Thập nhấn mạnh kỳ vọng hình thành một cấu trúc hợp tác tích hợp: “nguồn LNG dài hạn - kho cảng - tái hóa khí - đường ống - nhà máy điện - thị trường tiêu thụ”. Đây là thiết kế chuỗi giá trị hoàn chỉnh, nơi LNG Nga không chỉ dừng ở cửa cảng, mà đi thẳng vào hệ sinh thái điện khí và công nghiệp Việt Nam. Nếu làm đúng, người tiêu dùng sẽ hưởng lợi từ nguồn nhiên liệu ổn định hơn, giảm rủi ro thiếu điện trong bối cảnh nhu cầu tăng nhanh.
Nhưng LNG không phải lời giải tự động. Câu hỏi lớn là Việt Nam có kỷ luật để ràng buộc nguồn cung dài hạn với chiến lược phát triển nhà máy điện, lưới truyền tải và cải cách thị trường điện hay không. Nga có nguồn khí và năng lực sản xuất LNG, nhưng nếu phía Việt Nam chậm giải phóng mặt bằng, chậm cải cách thể chế, cả chuỗi sẽ đứt quãng giữa chừng. Khi đó, cơ hội từ cung cấp LNG Nga lại có thể biến thành rủi ro chi phí cao và phụ thuộc.
Chuỗi cung ứng năng lượng mới và lợi ích cho nền kinh tế Việt Nam
Điểm đáng chú ý là hợp tác Việt - Nga năng lượng đang được mở rộng để hình thành chuỗi giá trị năng lượng rộng hơn, nhờ các chuyến thăm cấp cao và các văn kiện vừa ký. Không chỉ dừng ở LNG và dự trữ dầu thô chiến lược, các tập đoàn Nga muốn tham gia dự án năng lượng mới, nghiên cứu hình thành các trung tâm, phát triển chuỗi cung ứng và sản xuất thiết bị năng lượng tại Việt Nam. Điều này đặt Việt Nam trực tiếp trước cơ hội xây dựng công nghiệp hỗ trợ cho lĩnh vực năng lượng, thay vì chỉ nhập khẩu thiết bị.
Một ví dụ cụ thể là dự án khí Thiên Nga - Hải Âu tại Lô 12/11, với sự tham gia của Zarubezhneft và các đơn vị thuộc Petrovietnam, dự kiến cung cấp khoảng 7,43 tỉ m³ khí cho khu vực Đông Nam Bộ trong chục năm tới. Nếu đưa vào khai thác đúng tiến độ, dự án sẽ góp phần bù đắp suy giảm nguồn khí trong nước và bảo đảm nhiên liệu cho sản xuất điện, công nghiệp – trực tiếp tác động đến túi tiền và chất lượng dịch vụ năng lượng của người dân.
Tuy vậy, chuỗi cung ứng năng lượng mới chỉ tạo ra giá trị khi Việt Nam chủ động nâng yêu cầu chuyển giao công nghệ, nội địa hóa thiết bị và đào tạo nhân lực. Nếu không, ta sẽ lặp lại mô hình “gia công năng lượng”, phụ thuộc vào nhập khẩu công nghệ. Hợp tác Việt - Nga năng lượng đang mở ra khung mới; phần còn lại phụ thuộc vào cách Việt Nam định nghĩa lợi ích dài hạn của mình: chỉ dừng ở an ninh cung ứng, hay tiến thêm một bước để biến năng lượng thành động cơ công nghiệp hóa.
