Cấm xuất khẩu nhiên liệu Mỹ là gì và vì sao trở thành tâm điểm chính trị?
Cấm xuất khẩu nhiên liệu Mỹ là ý tưởng buộc các nhà máy lọc dầu giữ lại sản phẩm như diesel và các loại nhiên liệu khác để tiêu thụ trong nước thay vì bán ra thị trường quốc tế, với mục tiêu làm tăng nguồn cung nội địa và từ đó hạ giá xăng dầu cao đang gây áp lực lên người dân và doanh nghiệp. Đây không phải tranh luận kỹ thuật thuần túy mà là lựa chọn chính sách năng lượng Mỹ mang màu sắc chính trị rõ rệt. Các nhà lập pháp Mỹ lo ngại giá nhiên liệu đắt đỏ trong bối cảnh bầu cử giữa kỳ đến gần, nên sẵn sàng bàn đến những biện pháp can thiệp mạnh tay vào xuất khẩu nhiên liệu, đặc biệt là diesel. Lãnh đạo phe đa số tại Thượng viện John Thune thậm chí tuyên bố sẵn sàng xem xét khả năng áp đặt lệnh cấm. Khi giá năng lượng leo thang trở thành chủ đề tranh cử, mọi nước cờ đều được soi chiếu qua lăng kính lá phiếu.
Diesel: Nút thắt của nền kinh tế và nỗi lo giá xăng dầu cao
Tranh luận về cấm xuất khẩu nhiên liệu Mỹ xoay quanh diesel nhiều hơn xăng, bởi đây là nhiên liệu giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động của nền kinh tế. Diesel là máu của hệ thống vận tải hàng hóa: xe tải đường dài, tàu hỏa chở hàng, tàu vận tải biển; nó cũng gắn chặt với nông nghiệp thông qua các loại máy móc hạng nặng. Giá diesel cao đang gây áp lực lên doanh nghiệp bán lẻ, nông nghiệp và hàng không – những ngành phụ thuộc nặng nề vào chi phí vận chuyển và vận hành máy móc. Giá xăng dầu cao vì vậy không chỉ là chuyện người tiêu dùng phải trả thêm tiền khi đổ xăng, mà còn là yếu tố đẩy mặt bằng giá hàng hóa, dịch vụ lên cao, làm xói mòn sức mua. Việc giá bán lẻ diesel lần đầu tiên vượt một ngưỡng tâm lý quan trọng đã kích hoạt cuộc tranh luận gay gắt về hướng đi của chính sách năng lượng Mỹ.
Lập luận ủng hộ: Giữ nhiên liệu ở nhà để hạ nhiệt giá
Những người ủng hộ cấm xuất khẩu nhiên liệu Mỹ dựa trên một logic đơn giản: nguồn cung trong nước tăng thì giá có thể giảm. Sản lượng nhiên liệu của Mỹ vượt quá nhu cầu tiêu thụ nội địa, các nhà máy lọc dầu nhiều năm qua đã xuất khẩu lượng lớn sản phẩm để tìm kiếm mức giá cao hơn trên thị trường quốc tế. Vấn đề là khi xuất khẩu mạnh, nguồn cung trong nước giảm, gây áp lực lên giá xăng dầu cao. Về lý thuyết, buộc các công ty giữ lại sản phẩm để tiêu thụ tại Mỹ sẽ tăng nguồn cung nội địa và đẩy giá đi xuống. Một số nhà tư vấn năng lượng cho rằng có thể áp dụng lệnh cấm một phần, chẳng hạn cắt giảm một tỷ lệ nhất định trong hạn ngạch xuất khẩu được cấp phép, hoặc gắn hoạt động xuất khẩu với mức tồn kho: khi tồn kho thương mại giảm dưới một ngưỡng, hạn ngạch xuất khẩu sẽ bị cắt giảm tương ứng. Những gợi ý này hấp dẫn về mặt chính trị vì tạo cảm giác “hành động quyết liệt” nhằm kìm hãm giá.
Lập luận phản đối: Rủi ro cho cổ phiếu lọc dầu và ổn định năng lượng toàn cầu
Nhìn từ thị trường tài chính và chuỗi cung ứng toàn cầu, cấm xuất khẩu nhiên liệu Mỹ lại là một canh bạc nguy hiểm. Đà tăng mạnh của cổ phiếu các nhà máy lọc dầu Mỹ trong năm nay đang đối mặt với trở ngại lớn khi một số lãnh đạo Đảng Cộng hòa kêu gọi hạn chế xuất khẩu diesel. Các công ty như Valero Energy, Marathon Petroleum và Phillips 66 ghi nhận lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu hàng quý tăng gần gấp bốn lần so với cùng kỳ, nhờ biên lợi nhuận cao từ xuất khẩu nhiên liệu. Tin đồn về chính sách xuất khẩu đã khiến một số tổ chức phân tích hạ bậc xếp hạng cổ phiếu lọc dầu từ “mua” xuống “nắm giữ”, kéo giá cổ phiếu giảm ngay trong phiên giao dịch. Một nhà phân tích cảnh báo: "Nếu một lệnh cấm xuất khẩu hoàn toàn được ban hành, điều này có thể sẽ đặt dấu chấm hết cho chuỗi ngày tăng trưởng lịch sử của biên lợi nhuận và giá cổ phiếu ngành lọc dầu." Biên lợi nhuận sụt giảm có thể khiến các nhà máy lọc dầu cắt giảm sản lượng, gây hiệu ứng dây chuyền lên giá xăng và nhiên liệu máy bay.
Tác động dài hạn: Chính sách năng lượng Mỹ có đang tự làm khó mình?
Ở lớp sâu hơn, tranh luận về cấm xuất khẩu nhiên liệu Mỹ phản ánh sự căng thẳng giữa bảo vệ cử tri trong ngắn hạn và duy trì ổn định năng lượng toàn cầu trong dài hạn. Xung đột Mỹ – Iran và cuộc chiến Nga – Ukraine đã làm gián đoạn năng lực lọc dầu thế giới, khiến nhiều nước phải tìm đến Mỹ để bổ sung nguồn cung. Giới phân tích cảnh báo lệnh cấm xuất khẩu có thể phản tác dụng: khi nhu cầu xuất khẩu giảm, các nhà máy lọc dầu Mỹ có thể cắt khối lượng dầu thô xử lý, dẫn đến thiếu hụt các sản phẩm khác như xăng và nhiên liệu bay, đẩy giá bán lẻ tại trạm xăng đi lên. Một số ý kiến cho rằng Mỹ có thể dùng các công cụ mềm hơn như hệ thống hạn ngạch xuất khẩu diesel để cố gắng hạ giá, thay vì lệnh cấm tuyệt đối. Về dầu thô, bài học từ lệnh cấm kéo dài nhiều thập kỷ cho thấy nút thắt hiện nay không nằm ở nguồn dầu thô mà ở năng lực lọc dầu toàn cầu; vì vậy cấm xuất khẩu dầu thô khó giúp ích cho người tiêu dùng Mỹ. Xét cho cùng, nếu chính sách năng lượng Mỹ chạy theo chu kỳ bầu cử, rủi ro tự làm khó nền kinh tế là điều khó tránh.
