Dự án Mả Lạng – Chợ Gà Gạo: chỉnh trang đô thị đặt người dân làm trung tâm
Dự án chỉnh trang đô thị khu Mả Lạng – Chợ Gà Gạo là chương trình nâng cấp tổng thể hai khu dân cư lụp xụp lâu năm ngay trung tâm TP.HCM, tập trung cải thiện hạ tầng kỹ thuật – xã hội, xây dựng nhà ở xã hội và đảm bảo tái định cư tại chỗ cho cư dân, thay thế những khu “ổ chuột” bằng không gian sống an toàn, văn minh và ổn định về lâu dài cho hàng ngàn hộ gia đình. Khởi công sáng 29-8, dự án được triển khai theo phương thức đối tác công – tư (PPP), hợp đồng BT với tổng mức đầu tư khoảng 15.674 tỷ đồng, do một doanh nghiệp bất động sản làm nhà đầu tư. Điều đáng nói không phải ở con số vốn khổng lồ, mà ở lựa chọn chiến lược: đặt chỉnh trang đô thị TP.HCM và an sinh cư dân lên trước lợi ích kinh doanh thương mại. Đây là sự đảo chiều tư duy quen thuộc của nhiều dự án trước đây, nơi đất “kim cương” thường được ưu tiên cho cao ốc văn phòng và trung tâm thương mại hơn là nhà ở xã hội.
Tái định cư tại chỗ: lời giải cho nỗi ám ảnh “quy hoạch treo” và đứt gãy cộng đồng
Suốt gần ba thập kỷ, Mả Lạng và Chợ Gà Gạo bị treo trong những bản quy hoạch chưa có lối ra, vừa là “khu ổ chuột” vừa là vùng bất định, khiến cư dân sống trong những căn nhà vài mét vuông, ẩm thấp, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ. Nhiều nhà đầu tư từng rút lui vì không tìm được bài toán lợi nhuận dù vị trí được xem là đất “kim cương” của trung tâm thành phố. Chính trong bối cảnh đó, quyết định ưu tiên tái định cư tại chỗ thay vì đẩy người dân ra ngoại vi mang ý nghĩa chính trị và xã hội rất rõ ràng. Theo phương án, các hộ bị ảnh hưởng đủ điều kiện sẽ được bố trí căn hộ ngay trong các chung cư nhà ở xã hội xây mới của dự án. Cách tiếp cận này không chỉ tránh kịch bản “giải tỏa trắng” từng phá vỡ nhiều cộng đồng đô thị, mà còn khẳng định quyền được ở lại trung tâm của những người đã gắn bó và góp phần tạo nên lịch sử nơi đây. Nói thẳng, thành phố lần này chọn bảo vệ cộng đồng hiện hữu thay vì “làm sạch” đất cho các tổ hợp thương mại.
Không chạy theo thương mại: mô hình PPP được dùng để phục vụ an sinh
Điểm đặc biệt được các bên liên quan nhấn mạnh là dự án không nhằm mục đích kinh doanh thương mại, mà tập trung chỉnh trang đô thị, hạ tầng xã hội và đảm bảo tái định cư tại chỗ cho cư dân đã sinh sống lâu năm. Theo quy hoạch, khu Mả Lạng diện tích khoảng 3,8 ha sẽ có hạ tầng kỹ thuật – xã hội, trường học liên cấp 1–2, một chung cư cao 38 tầng với khoảng 1.400 căn hộ nhà ở xã hội, 93 căn nhà thấp tầng và công viên hơn 1,2 ha. Khu Chợ Gà Gạo, diện tích khoảng 4.350 m², sẽ có chung cư 35 tầng với khoảng 760 căn hộ nhà ở xã hội, cùng không gian cộng đồng. Nhà đầu tư tự huy động 100% nguồn vốn, được thanh toán bằng quỹ đất kết hợp nguồn ngân sách. Điều này cho thấy TP.HCM sử dụng cơ chế PPP không phải để mở rộng khai thác thương mại, mà để chia sẻ gánh nặng tài chính cho một chương trình an sinh quy mô lớn. Khi lãnh đạo doanh nghiệp khẳng định dự án là “giá trị xã hội, nhân văn” với hướng tái định cư tại chỗ, thông điệp ở đây rất rõ: lợi nhuận không còn là mục tiêu tối thượng của chỉnh trang đô thị TP.HCM nữa.
An cư, sinh kế và hạ tầng xã hội: tác động thực tế lên đời sống cư dân
Với khoảng 1.459 hộ tại Mả Lạng và 192 hộ tại Chợ Gà Gạo nằm trong phạm vi ảnh hưởng, câu hỏi trọng tâm không phải là phối cảnh đẹp thế nào, mà là đời sống cụ thể cải thiện ra sao. Theo dự thảo, các hộ đủ điều kiện tái định cư được bố trí căn hộ trong dự án; nếu tự lo chỗ ở mới, họ được hỗ trợ thêm 5% giá trị bồi thường, hỗ trợ về đất ở. Trong thời gian tạm cư, thành phố hỗ trợ từ 8–10 triệu đồng/tháng/hộ, tùy số nhân khẩu. Đáng chú ý, những hộ có từ 7 nhân khẩu trở lên có thể được xem xét bán thêm một căn hộ tái định cư theo giá chính sách. Đồng thời, bên cạnh bồi thường, chính quyền còn chú trọng đào tạo nghề, chuyển đổi sinh kế, giúp người dân không bị “tụt hậu” khi bước vào không gian sống mới. Phó chủ tịch UBND thành phố nói rõ mục tiêu: xóa bỏ khu dân cư lụp xụp, thay bằng không gian sống xanh, văn minh, an toàn; bảo đảm an sinh, tạo điều kiện để người dân an cư, lập nghiệp và hướng tới công bằng xã hội. Đây là định nghĩa cụ thể và thực tế của phát triển đô thị bền vững: không chỉ xây nhà, mà xây tương lai cho cư dân.
Bước ngoặt trong cách nghĩ về chỉnh trang đô thị TP.HCM
Điều ít người ngờ tới là tốc độ chuyển biến từ lời hứa sang hành động. Sau buổi tiếp xúc cử tri ngày 5-3, nơi lãnh đạo thành phố thừa nhận “đau đáu” về Mả Lạng và Chợ Gà Gạo, HĐND đã thông qua chủ trương chỉnh trang chỉ 3 tháng sau. Lễ khởi công diễn ra tiếp đó vào ngày 29-8, với cam kết hoàn thành xây dựng vào quý 4-2028 và đưa vào vận hành năm 2029. Trong một bối cảnh nhiều dự án quy hoạch khác vẫn nằm trên giấy, tiến độ này mang ý nghĩa như một lời cam kết mới về năng lực thực thi của bộ máy. Quan trọng hơn, dự án gửi đi thông điệp chiến lược: chỉnh trang đô thị TP.HCM trong giai đoạn tới không thể là cuộc chơi thuần túy của bất động sản thương mại. Khi đất trung tâm được dùng để xây nhà ở xã hội, trường học và công viên, thành phố đang lựa chọn phân bổ giá trị không gian theo hướng có lợi cho số đông. Nếu mô hình Mả Lạng – Chợ Gà Gạo được thực hiện đúng như thiết kế, nó sẽ trở thành chuẩn mực để đánh giá mọi dự án chỉnh trang tiếp theo: có bảo đảm tái định cư tại chỗ, giữ cộng đồng và tạo điều kiện sống tốt hơn cho người dân hay không.
