Điện hạt nhân: từ định hướng chiến lược đến nhu cầu cấp bách
Điện hạt nhân là hình thức sản xuất điện dựa trên phản ứng phân hạch hạt nhân trong lò phản ứng, tạo ra nguồn điện công suất lớn, vận hành ổn định với mức phát thải carbon rất thấp, được xem là một trụ cột tiềm năng trong cơ cấu năng lượng sạch cho tăng trưởng xanh và an ninh năng lượng quốc gia. Ngày 21/9, Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ và Tỉnh ủy Khánh Hòa tổ chức hội thảo khoa học “Phát triển điện hạt nhân vì tăng trưởng xanh và an ninh năng lượng quốc gia”, nhằm thống nhất nhận thức và định hình cách tiếp cận mới với lĩnh vực nhạy cảm nhưng có ý nghĩa chiến lược này. Điểm đáng chú ý là hội thảo diễn ra trong bối cảnh hệ thống năng lượng Việt Nam chịu sức ép kép: phải đảm bảo đủ điện cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số, đồng thời buộc phải giảm phát thải để đạt mục tiêu tăng trưởng xanh và Net Zero. Đặt trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là “có cần điện hạt nhân hay không”, mà là “chúng ta sẽ chủ động xây dựng năng lực điện hạt nhân ra sao để bảo vệ môi trường mà vẫn giữ được độc lập năng lượng và tốc độ phát triển kinh tế”. Đây chính là tinh thần xuyên suốt của hội thảo: nhìn điện hạt nhân như một quyết định chủ động về năng lực quốc gia, chứ không phải một lựa chọn bị động trước áp lực thiếu điện.
Tăng trưởng xanh không thể chỉ dựa vào năng lượng tái tạo
Nếu nghiêm túc với mục tiêu tăng trưởng xanh, Việt Nam không thể chỉ dựa vào điện gió, điện mặt trời và các nguồn tái tạo biến động theo thời tiết. Các đại biểu hội thảo đã nhấn mạnh vai trò cốt lõi của điện hạt nhân như nguồn điện nền, công suất lớn, vận hành ổn định và phát thải carbon thấp, có thể bổ trợ hiệu quả cho các nguồn năng lượng tái tạo vốn phụ thuộc mạnh vào điều kiện tự nhiên. Điện hạt nhân giúp lấp khoảng trống giữa tham vọng giảm phát thải và thực tế nhu cầu điện tăng liên tục. Để đạt Net Zero vào năm 2050, hệ thống năng lượng cần giảm nhanh sử dụng nhiên liệu hóa thạch, nhưng nếu cắt giảm quá nhanh mà thiếu nguồn nền ổn định, nguy cơ thiếu điện và giảm tốc tăng trưởng kinh tế là rất rõ. Không ngẫu nhiên mà nhiều quốc gia đang xem xét và phát triển trở lại điện hạt nhân như một phần không thể tách rời của chiến lược năng lượng sạch. Từ góc độ phát triển bền vững, lựa chọn này không phải là “đi ngược xu thế xanh”, mà là cách thiết kế một hệ thống năng lượng đủ an toàn, đủ sạch và đủ mạnh để không phải đánh đổi tăng trưởng lấy khí hậu – hoặc ngược lại.
Điện hạt nhân và bài toán an ninh năng lượng, độc lập phát triển
An ninh năng lượng ngày nay không chỉ là đủ điện cho sinh hoạt và sản xuất, mà còn là khả năng tự chủ trước biến động địa chính trị, giá nhiên liệu hóa thạch và các cú sốc thị trường quốc tế. Hội thảo đã thống nhất nhận định: để bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia, giữ ổn định hệ thống điện và thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050, điện hạt nhân là giải pháp không thể thay thế trong cơ cấu nguồn điện dài hạn. Quốc hội đã quyết nghị tiếp tục chủ trương đầu tư Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận tại Nghị quyết 174/2024/QH15, ban hành cơ chế, chính sách đặc biệt tại Nghị quyết 189/2025/QH15 và đưa điện hạt nhân vào cơ cấu nguồn điện dài hạn trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Đây không chỉ là quyết định về một vài nhà máy điện, mà là lựa chọn xây dựng năng lực công nghiệp và khoa học – công nghệ mới, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch và tăng khả năng kiểm soát tương lai năng lượng của chính mình. Nói thẳng: một nền kinh tế muốn phát triển nhanh, bền vững mà vẫn phải lo thiếu điện hoặc phụ thuộc quá lớn vào nguồn nhiên liệu bên ngoài thì khó có thể gọi là độc lập.
Hội thảo khoa học: đồng thuận cao, nhưng an toàn phải là nguyên tắc tối thượng
Điều đáng chú ý là hội thảo không chỉ có các bài phát biểu mang tính khuyến nghị chính trị, mà có tới 19 bài tham luận công phu từ viện nghiên cứu, trường đại học, bộ ngành và địa phương, cho thấy một nỗ lực nghiêm túc trong việc xây dựng nền tảng khoa học cho quyết định chính sách. Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Ngô Đông Hải kết luận hội thảo: các ý kiến đã tạo nên sự thống nhất rất cao trên các vấn đề cốt lõi, khẳng định tính tất yếu và chiến lược của điện hạt nhân đối với tương lai phát triển của đất nước. Tuy nhiên, sự đồng thuận đó không đi kèm thái độ coi nhẹ rủi ro. Điện hạt nhân được nhìn nhận là lĩnh vực đặc thù với yêu cầu rất cao về trình độ khoa học – công nghệ, vốn đầu tư lớn và thời gian chuẩn bị, triển khai kéo dài; an toàn và an ninh phải là nền tảng trong toàn bộ vòng đời nhà máy. Yêu cầu đặt ra là không được đánh đổi các tiêu chuẩn an toàn để chạy theo tiến độ hoặc lợi ích kinh tế ngắn hạn. Việc lựa chọn công nghệ phải dựa trên thiết kế tiên tiến, đã được kiểm chứng, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời bảo đảm năng lực quản lý nhiên liệu đã qua sử dụng, chất thải phóng xạ và khâu tháo dỡ nhà máy. Nói cách khác, phát triển điện hạt nhân không chỉ là câu chuyện “xây nhà máy”, mà là xây trọn một hệ sinh thái trách nhiệm từ kỹ thuật, quản lý đến truyền thông và giám sát xã hội.
Từ Ninh Thuận đến Khánh Hòa: điện hạt nhân phải mang lại phát triển bền vững cho người dân
Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 (xã Phước Dinh) và Ninh Thuận 2 (xã Vĩnh Hải) được xác định là những dự án đầu tiên, có ý nghĩa đặc biệt đối với an ninh năng lượng, đồng thời mở ra dư địa phát triển công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ kỹ thuật, logistics và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho khu vực. Nhưng nếu xem điện hạt nhân chỉ như “công trình trọng điểm quốc gia” mà quên người dân vùng dự án, chiến lược năng lượng sẽ không thể gọi là phát triển bền vững. Một nội dung trọng tâm của hội thảo là chính sách đối với người dân khu vực triển khai nhà máy. Dự án phải gắn chặt với bảo đảm quyền, lợi ích chính đáng và nâng cao đời sống nhân dân địa phương, trở thành đòn bẩy để đầu tư đồng bộ hạ tầng, phát triển dịch vụ, công nghiệp hỗ trợ, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế bền vững. Lãnh đạo Khánh Hòa khẳng định quyết tâm chính trị cao trong giải phóng mặt bằng, tái định cư, bảo đảm an ninh trật tự và tạo đồng thuận xã hội. Điều này cho thấy cách tiếp cận đúng: điện hạt nhân không chỉ là chuyện “có hai nhà máy trên địa bàn”, mà là cơ hội để hình thành một năng lực phát triển mới của tỉnh và một năng lực công nghiệp, khoa học – công nghệ mới của quốc gia. Trong phát biểu kết luận, Ngô Đông Hải yêu cầu các cơ quan báo chí, Ban Tuyên giáo các cấp, chính quyền địa phương và bộ ngành khẩn trương đổi mới truyền thông minh bạch, thực hiện tốt an sinh, bồi thường tái định cư, đồng thời chủ động chuẩn bị nhân lực và hạ tầng kỹ thuật cho bước ngoặt năng lượng này. Đó là lời nhắc rõ ràng: đồng thuận xã hội không tự nhiên mà có; nó phải được xây dựng bằng thông tin đầy đủ, bằng chính sách công bằng và bằng lợi ích nhìn thấy được trong đời sống hằng ngày của người dân vùng dự án. Khi điện hạt nhân được đặt trong tổng thể chiến lược năng lượng quốc gia, gắn với bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh, an ninh năng lượng và phát triển bền vững, câu hỏi không còn là “sợ hạt nhân hay không”, mà là “chúng ta có dám làm và làm đến cùng với chuẩn mực an toàn cao nhất, lợi ích rõ ràng nhất cho xã hội hay không”.
