Từ lĩnh vực kỹ thuật thành lựa chọn chiến lược
Năng lượng sạch là nguồn năng lượng được tạo ra với mức phát thải thấp hơn, có thể giúp đáp ứng nhu cầu điện, giảm áp lực môi trường và củng cố năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Với Việt Nam, đây không còn là bài toán riêng của ngành điện: nó gắn trực tiếp với việc làm, hoạt động sản xuất và khả năng theo đuổi mục tiêu phát triển dài hạn. Tại Diễn đàn “Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới” ngày 27/10, các đại biểu đã thảo luận thực trạng và những điểm nghẽn cần tháo gỡ. TS. Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, nhấn mạnh rằng mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 và phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 đòi hỏi đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Nhìn nhận năng lượng sạch như một trụ cột chiến lược là hợp lý: nếu thiếu điện ổn định, tham vọng tăng trưởng sẽ sớm vấp phải giới hạn vật chất.
An ninh năng lượng phải theo kịp nhu cầu
Nhu cầu điện tăng nhanh khiến an ninh năng lượng trở thành điều kiện sống còn của tăng trưởng, chứ không chỉ là mục tiêu của riêng ngành điện. Giai đoạn 2016–2025, điện thương phẩm tăng bình quân 7,6% mỗi năm, còn công suất cực đại tăng 6,9%; đến hết năm 2025, sản lượng được dự kiến đạt khoảng 288 tỷ kWh và công suất cực đại khoảng 54 GW. Nhu cầu điện đến năm 2030 được dự báo tăng khoảng 10–12% mỗi năm, dù tốc độ này sẽ điều chỉnh trong các giai đoạn sau. Áp lực còn đến từ các phụ tải lớn như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa. Vì thế, “đủ điện” không thể chỉ được đo bằng tổng sản lượng: điện phải đến đúng nơi, đúng lúc, đạt chất lượng và có chi phí phù hợp cho sản xuất kinh doanh. Với người dân, độ tin cậy của nguồn cung cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và dịch vụ thiết yếu.
Điện sạch chỉ có giá trị khi hệ thống vận hành được
Tăng công suất điện gió và mặt trời là cần thiết, nhưng không tự động bảo đảm nguồn điện sẵn có vào mọi thời điểm. Sản lượng của các nguồn này phụ thuộc thời tiết; nếu lưới truyền tải, lưu trữ và nguồn điện linh hoạt không phát triển tương ứng, công suất lắp đặt có thể không đến được nơi cần dùng khi nhu cầu lên cao. Đó là lý do vai trò kép của năng lượng sạch chỉ thành hiện thực khi vừa giảm phụ thuộc vào nguồn cung dễ tổn thương, vừa tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững. Pin lưu trữ, thủy điện tích năng và lưới điện thông minh có thể giúp cân bằng cung cầu và khai thác điện tái tạo hiệu quả hơn. Các dự báo cũng cho thấy nhu cầu năng lượng cuối cùng có thể đạt 110–122 triệu tấn dầu quy đổi vào năm 2030 và 186–207 triệu tấn vào năm 2050. Quy mô nhu cầu ấy khiến đầu tư đồng bộ vào cả nguồn phát lẫn hạ tầng trở thành yêu cầu cấp thiết.
Biến định hướng thành động lực tăng trưởng
Điều kiện quyết định không phải là đặt thêm mục tiêu, mà là biến quy hoạch thành dự án có thể triển khai và vận hành. Việt Nam cần đa dạng hóa nguồn cung, hiện đại hóa lưới điện, hoàn thiện cơ chế chính sách, huy động vốn tư nhân và thúc đẩy đổi mới công nghệ. Cùng lúc, phải tháo gỡ trở ngại về hạ tầng, làm chủ công nghệ và đào tạo nhân lực; sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, giới nghiên cứu và doanh nghiệp sẽ quyết định các định hướng có đi vào thực tế hay không. Việc điều chỉnh Quy hoạch điện VIII và ban hành Nghị quyết số 70-NQ/TW về an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 cho thấy những bước đi chính sách đã được thực hiện. Nhưng chính sách chỉ có ý nghĩa khi tạo được tín hiệu ổn định cho đầu tư và bảo đảm điện sạch có thể cung cấp với độ tin cậy cần thiết. Đây là cách năng lượng sạch mở cơ hội đổi mới công nghệ, hình thành ngành công nghiệp mới và nâng năng lực cạnh tranh của kinh tế Việt Nam.
Kết luận, năng lượng sạch có thể trở thành trụ cột cho tăng trưởng nhanh, nhưng không phải nhờ công suất lắp đặt đơn thuần. Vai trò ấy chỉ được chuyển thành lợi ích thực tế khi nguồn điện ổn định, lưới truyền tải và lưu trữ theo kịp, chính sách đủ rõ ràng, vốn được huy động hiệu quả và doanh nghiệp có năng lực tiếp nhận công nghệ. Nếu phối hợp được những điều kiện đó, chuyển dịch năng lượng vừa củng cố an ninh năng lượng, vừa tạo nền móng cho tăng trưởng bền vững; nếu không, tiềm năng sạch sẽ khó đáp ứng được nhu cầu ngày càng lớn của nền kinh tế.
