Giáo dục STEM mới: thay đổi lớn nhưng không thêm gánh nặng
Giáo dục STEM mới trong trường phổ thông là hệ thống hoạt động tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán vào chương trình hiện hành, nhằm phát triển phẩm chất, năng lực và kỹ năng số của học sinh nhưng không tạo thêm môn học riêng, không tăng thời lượng, không phát sinh điểm số và sổ sách mới, đồng thời bảo đảm học sinh không phải đóng bất kỳ khoản phí bắt buộc nào liên quan đến STEM. Điểm đáng chú ý nhất của dự thảo Thông tư là Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định nguyên tắc “không môn mới, không áp lực, không quá tải” cho cả giáo viên và học sinh. Nói cách khác, giáo dục STEM được chính thức hóa như một cách dạy và học, không phải thêm một “gánh nặng thi cử”. Trong bối cảnh chương trình phổ thông đã nhiều áp lực, đây là tín hiệu chính sách quan trọng, cho thấy Bộ chọn hướng mở rộng trải nghiệm chứ không mở rộng bài vở. Đó là góc nhìn cần thiết nếu giáo dục STEM muốn đi vào thực tế thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu "4.0".
Ba dạng hoạt động STEM: tích hợp, trải nghiệm và nghiên cứu
Dự thảo quy định rõ giáo dục STEM được tổ chức dưới ba hình thức: bài học STEM tích hợp trong các môn, hoạt động trải nghiệm STEM, và hoạt động nghiên cứu khoa học – kỹ thuật của học sinh. Đây không phải là ba “môn” mới, mà là ba cách khác nhau để đưa tư duy khoa học và kỹ thuật vào đời sống học đường. Ở lớp học, bài học STEM được thiết kế theo hướng liên môn hoặc trong phạm vi từng môn, dùng hai quy trình cốt lõi: khám phá khoa học và thiết kế kỹ thuật. Nội dung hiện đại như lập trình, điều khiển, robot, dữ liệu, AI hay IoT được tích hợp phù hợp từng cấp học, thậm chí mở rộng sang STEAM với yếu tố nghệ thuật và nhân văn. Quan trọng hơn, đánh giá tập trung vào năng lực, không lập bảng điểm riêng cho STEM, tránh biến sáng tạo thành một cuộc thi điểm số.
Quy định STEM không áp lực: không thêm giờ, không thêm sổ sách, không điểm riêng
Một trong những nỗi lo phổ biến của giáo viên lẫn phụ huynh là giáo dục STEM sẽ đồng nghĩa với thêm tiết, thêm hồ sơ, thêm áp lực. Dự thảo đã đi thẳng vào nỗi lo này: STEM không tạo môn học mới, không phát sinh thêm thời lượng dạy, không thêm thang điểm và không thêm loại hồ sơ, sổ sách ngoài quy định hiện hành. Đánh giá kết quả STEM được gắn với năng lực trong các môn, thay vì một hệ thống kiểm tra riêng biệt. Về nhân sự, giáo viên được yêu cầu có năng lực dạy tích hợp liên môn, sử dụng thiết bị và công cụ AI một cách có trách nhiệm, nhưng việc phân công không được làm tăng giờ làm vượt định mức. Khi tham gia hướng dẫn hoạt động ngoại khóa, giáo viên được tính đổi giờ hoặc hưởng chế độ bồi dưỡng phù hợp. Đây là điểm cân bằng: yêu cầu năng lực mới nhưng không chuyển toàn bộ rủi ro thành “việc không tên” cho giáo viên – điều từng khiến nhiều phong trào giáo dục đẹp trên giấy nhưng mệt mỏi ngoài đời.
Hoạt động STEM ngoài trường và nguyên tắc STEM miễn phí học sinh
Một điểm tiến bộ của giáo dục STEM mới là mở cửa mạnh mẽ với hoạt động STEM ngoài trường. Dự thảo cho phép tổ chức hoạt động tại cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng…, miễn là tuân thủ nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận của phụ huynh và không phục vụ mục đích quảng cáo, bán hàng. Đây là cách kéo thế giới thật vào lớp học, đưa học sinh ra khỏi mô hình “STEM trên giấy” để hiểu công nghệ vận hành như thế nào trong doanh nghiệp, phòng thí nghiệm hay bảo tàng khoa học. Quan trọng không kém là nguyên tắc STEM miễn phí học sinh: kinh phí triển khai được huy động từ ngân sách nhà nước, nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục và các nguồn tài trợ hợp pháp khác; không tồn tại bất kỳ khoản đóng góp bắt buộc nào đối với học sinh hay phụ huynh. Câu này hoàn toàn có thể được trích lại trong các cuộc họp phụ huynh: “Kinh phí hoạt động STEM không được phép trở thành nghĩa vụ đóng góp bắt buộc của gia đình học sinh”.
Khung pháp lý thống nhất: cơ hội xây dựng hệ sinh thái STEM công bằng
Tại sao phải ban hành một Thông tư riêng cho giáo dục STEM? Bộ GD-ĐT lý giải: để cụ thể hóa quy định mới của Luật Giáo dục, phù hợp chủ trương dạy học hai buổi/ngày, phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, đồng thời tạo khung pháp lý thống nhất cho STEM trên toàn quốc, khắc phục tình trạng mỗi nơi làm một kiểu như trước đây. Hiện nay, nhiều trường đã có phong trào STEM, nhưng thiếu chuẩn chung khiến nơi thì quá nặng thi cử, nơi chỉ treo khẩu hiệu. Dự thảo cũng đặt mục tiêu bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng cho học sinh vùng khó khăn, học sinh khuyết tật, học sinh dân tộc thiểu số, đồng thời từng bước hình thành hệ sinh thái giáo dục STEM, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong nhà trường. Nếu khung pháp lý này được thực thi nghiêm túc – không biến tự nguyện thành bắt buộc, không biến miễn phí thành “xã hội hóa” – giáo dục STEM mới có cơ hội trở thành trục chính định hướng nghề nghiệp cho thế hệ học sinh kế tiếp, thay vì một phong trào ngắn hạn.
