Giáo dục STEM tích hợp: Không phải “môn học mới” mà là cách dạy mới
Giáo dục STEM tích hợp là phương thức tổ chức dạy học trong đó học sinh vận dụng kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học ngay trong các môn học hiện có để giải quyết vấn đề thực tiễn, thông qua khám phá, trải nghiệm, thiết kế và chế tạo, nhằm phát triển phẩm chất, năng lực, năng lực số, đổi mới sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Điểm mấu chốt của chính sách STEM mới là Bộ GD-ĐT khẳng định STEM không phải là một môn học mới, không làm phát sinh môn học hay hoạt động giáo dục bắt buộc, không tăng thời lượng học tập bắt buộc, không thêm đầu điểm, hồ sơ, sổ sách riêng cho giáo viên và học sinh. Nói cách khác, giáo dục STEM tích hợp được xem là cách tổ chức lại việc dạy và học trong khuôn khổ chương trình hiện hành, thay vì “đắp thêm” một tầng nghĩa vụ mới. Đây là lựa chọn mang tính quan điểm: ưu tiên đổi mới phương pháp hơn là mở rộng gánh nặng hành chính và thi cử.
Không phòng STEM riêng, không mua sắm đồng loạt: Tín hiệu chống bệnh hình thức
Một trong những điểm gây chú ý nhất là quy định các trường không bắt buộc phải có phòng STEM riêng hoặc đầu tư một danh mục thiết bị riêng mới được tổ chức giáo dục STEM. Danh mục thiết bị STEM ban hành kèm theo Thông tư chỉ là danh mục khung mang tính định hướng, không phải danh mục thiết bị dạy học tối thiểu, không phải tiêu chuẩn hay định mức bắt buộc, và không yêu cầu các trường phải trang bị đồng thời, đầy đủ. Về bản chất, đây là động thái chống lại xu hướng “chạy phong trào” – xây phòng STEM hoành tráng, mua sắm đồng loạt rồi để trống hoặc sử dụng kém hiệu quả. Thông tư yêu cầu các cơ sở giáo dục khai thác hiệu quả cơ sở vật chất, thiết bị dạy học hiện có, việc mua sắm phải bảo đảm thiết thực, hiệu quả, tránh đầu tư dàn trải, lãng phí và tuân thủ quy định pháp luật. Chính sách này mở đường cho linh hoạt giáo dục STEM: trường giàu hay nghèo đều có thể bắt đầu từ những gì mình đang có, thay vì bị “trói” bởi tiêu chuẩn phòng STEM trường học mang tính hình thức.
STEM không bắt buộc, không thêm hồ sơ: Giảm áp lực cho giáo viên và học sinh
Thông tư mới nhấn mạnh giáo dục STEM không làm phát sinh môn học, hoạt động giáo dục bắt buộc, thời lượng học tập bắt buộc, đầu điểm, hồ sơ, sổ sách riêng; không gây áp lực, quá tải cho học sinh và giáo viên. Đây là điểm then chốt, bởi nhiều giáo viên lo ngại STEM sẽ trở thành thêm một “gánh” báo cáo, thi đua, chấm điểm. Nội dung STEM được tích hợp trong kế hoạch giáo dục của nhà trường, kế hoạch dạy học môn học, hoạt động giáo dục và kế hoạch bài dạy, không yêu cầu xây dựng kế hoạch riêng về giáo dục STEM. Việc thống kê, theo dõi hoạt động STEM cũng được thực hiện trong chế độ báo cáo hiện hành, không phát sinh báo cáo riêng. Quan điểm ở đây rất rõ: STEM phải là cách làm giúp bài học sinh động, gắn với thực tiễn, chứ không trở thành một “phong trào thi đua” với thêm sổ sách, thêm tiêu chí, thêm áp lực thi cử. Nếu STEM bị biến thành cuộc đua giải thưởng, Thông tư đã chặn trước khi quy định số lượng sản phẩm, dự án hay giải thưởng STEM không được dùng làm tiêu chí thi đua bắt buộc.
Linh hoạt triển khai: từ bài học trên lớp đến trải nghiệm tự nguyện và kết nối cộng đồng
Giáo dục STEM được tổ chức theo ba hình thức: bài học STEM; hoạt động trải nghiệm STEM; hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật của học sinh. Đáng chú ý, hoạt động trải nghiệm theo nhu cầu người học được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, không ép buộc tham gia. Điều này giúp STEM không bị biến thành “câu lạc bộ bắt buộc”, mà là không gian cho những học sinh thực sự hứng thú. Nội dung STEM có thể triển khai qua khám phá khoa học, thiết kế kỹ thuật, khuyến khích tiếp cận lập trình, robot, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và có thể tích hợp yếu tố nghệ thuật, nhân văn theo hướng STEAM. Hoạt động STEM cũng có thể tổ chức ngoài nhà trường tại cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và các địa điểm phù hợp khác, miễn bảo đảm mục tiêu giáo dục và an toàn. Thông tư khuyến khích kết nối nhà trường với cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, gia đình và cộng đồng, nhưng không bắt buộc phải có đầy đủ các thành phần của một hệ sinh thái STEM mới được tổ chức hoạt động. Đây là một thiết kế mở, cho phép mỗi trường tự xây “hệ sinh thái nhỏ” phù hợp với điều kiện địa phương.
Thông điệp chính sách: Đổi mới phương pháp, tránh thủ tục và áp lực thừa
Nhìn tổng thể, chính sách STEM mới gửi đi một thông điệp rõ ràng: Nhà nước muốn đưa giáo dục STEM trở thành một phương thức tổ chức dạy học gắn với Chương trình giáo dục phổ thông, đồng thời hạn chế phát sinh thêm thủ tục, hồ sơ, đầu tư cơ sở vật chất không cần thiết hoặc tạo thêm áp lực đối với nhà trường, giáo viên và học sinh. Thông tư được ban hành nhằm cụ thể hóa Luật Giáo dục và các chủ trương về đổi mới giáo dục, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo cơ sở thống nhất để tổ chức giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông. Tuy vậy, việc nới lỏng quy định không có nghĩa STEM sẽ tự động chất lượng. Thách thức nằm ở chỗ: khi STEM không bắt buộc, không thêm điểm số, không gắn thi đua, liệu các trường có chủ động đầu tư trí lực và thời gian để biến bài học thành những trải nghiệm STEM sống động? Câu trả lời phụ thuộc vào năng lực sư phạm, sự hỗ trợ chuyên môn và cách lãnh đạo nhà trường nhìn STEM: nếu coi đó là cơ hội đổi mới dạy học chứ không phải phong trào, chính sách linh hoạt hiện nay là “khung mở” đủ rộng để giáo dục STEM tích hợp phát huy hiệu quả mà không đè nặng lên vai giáo viên và học sinh.
