Sách giáo khoa miễn phí: bước ngoặt của chính sách giáo dục mới
Chính sách sách giáo khoa miễn phí là chủ trương dùng ngân sách nhà nước để mua và cấp phát sách giáo khoa cho học sinh, học viên theo các chương trình giáo dục do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, được triển khai có lộ trình và tổ chức mua sắm sách tập trung để bảo đảm chất lượng, công khai, minh bạch và giảm gánh nặng chi phí cho gia đình người học. Điểm mấu chốt của chính sách giáo dục mới này ở Khánh Hòa là: từ năm học 2026-2027, học sinh tại các xã, phường, đặc khu vùng III bắt đầu được cấp sách giáo khoa miễn phí, sau đó mở rộng dần toàn tỉnh đến năm học 2028-2029. Thay vì mỗi phụ huynh tự mua sách, Sở Giáo dục và Đào tạo đứng ra mua chung, còn nhà trường và UBND cấp xã chịu trách nhiệm thống kê nhu cầu, tiếp nhận và phát sách. Đây không chỉ là hỗ trợ vật chất, mà là tín hiệu cho thấy sách giáo khoa được nhìn nhận như quyền tiếp cận học tập cơ bản, không phụ thuộc vào khả năng chi trả của từng gia đình.
Lộ trình triển khai: vì sao lại chia giai đoạn?
Khánh Hòa không chọn cách áp dụng sách giáo khoa miễn phí đồng loạt, mà đi theo lộ trình ba bước rõ ràng. Từ năm học 2026-2027, chính sách ưu tiên các cơ sở giáo dục thuộc xã, phường và đặc khu vùng III – nơi điều kiện kinh tế, xã hội còn nhiều khó khăn. Năm học 2027-2028, phạm vi được mở rộng sang vùng II, song song tiếp tục áp dụng ở vùng III. Đến năm học 2028-2029, sách giáo khoa miễn phí được triển khai trên toàn tỉnh cho toàn bộ học sinh phổ thông và người học các chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT và chương trình xóa mù chữ. Cách đi theo lộ trình này cho thấy mục tiêu rõ ràng: vừa hướng tới phổ cập sách giáo khoa miễn phí cho mọi đối tượng, vừa giữ khả năng kiểm soát nguồn lực và năng lực tổ chức. Nói cách khác, tỉnh đang thử nghiệm ở nhóm cần hỗ trợ cấp bách nhất, rồi mở rộng khi hệ thống mua sắm, phân phối vận hành ổn định.
Mua sắm sách tập trung: lợi ích và thách thức thực tế
Thay đổi lớn nhất với phụ huynh và nhà trường là cơ chế mua sắm sách tập trung. Tỉnh đã quy định rõ hình thức mua sắm và phân cấp thẩm quyền mua sách giáo khoa tại các cơ sở giáo dục; Sở Giáo dục và Đào tạo là cơ quan chủ trì việc mua, sau đó tổ chức cấp phát miễn phí cho người học theo lộ trình. Sách phục vụ chính sách miễn phí được mua chung cho cả đợt ban đầu và bổ sung hằng năm, bảo đảm đúng danh mục sách giáo khoa được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, tuân thủ đấu thầu và quy định ngân sách nhà nước. Lợi ích dễ thấy là chất lượng và chủng loại sách được kiểm soát thống nhất, giảm tình trạng mỗi trường mỗi bộ sách, mỗi nơi một giá. Đồng thời, việc đấu thầu tập trung có thể tạo ra hiệu quả kinh tế lớn cho ngân sách. Tuy vậy, thách thức nằm ở khâu thống kê nhu cầu chính xác, vận chuyển, bảo quản và phát sách đúng thời điểm – nếu chậm trễ hoặc sai lệch, người chịu ảnh hưởng trực tiếp chính là học sinh ngay đầu năm học.
Tác động đến phụ huynh, học sinh và nhà trường
Với phụ huynh, sách giáo khoa miễn phí đồng nghĩa một khoản chi đáng kể hàng năm biến mất, nhất là gia đình có nhiều con đi học. Nhưng tác động quan trọng hơn là sự bình đẳng về học liệu: mọi học sinh, từ trường công đến trường tư, từ giáo dục phổ thông đến giáo dục thường xuyên, đều được tiếp cận đầy đủ sách theo chương trình chính thức. Các chương trình THCS, THPT và xóa mù chữ trong hệ thống giáo dục quốc dân cũng nằm trong diện được hưởng chính sách. Với nhà trường, vai trò thay đổi rõ rệt: không còn dừng ở việc "khuyến nghị bộ sách" cho phụ huynh, các cơ sở giáo dục phải chủ động phối hợp với UBND cấp xã để thống kê nhu cầu, xác nhận số lượng, tiếp nhận, bảo quản và cấp phát sách. Nếu làm tốt, trường có thể dùng chính bộ sách thống nhất này để tổ chức hoạt động dạy học, kiểm tra, bổ sung thư viện mà không bị áp lực thương mại từ các nhà xuất bản.
Phụ huynh và nhà trường cần chuẩn bị gì trước các năm học tới?
Từ góc độ người viết, đây là chính sách tiến bộ nhưng chỉ thành công nếu phụ huynh và nhà trường coi mình là một phần của hệ thống, không chỉ là bên thụ hưởng. Trong năm học 2026-2027, các gia đình ở vùng III cần chủ động nắm thông tin, phối hợp với nhà trường để cập nhật chính xác số lượng học sinh, tránh tình trạng thiếu sách ngay đầu năm. Nhà trường nên chuẩn bị quy trình riêng cho việc nhận, lưu kho, phát hành và thu hồi sách hỏng, mất, đồng thời hướng dẫn học sinh dùng và giữ gìn sách như tài sản chung. Từ năm học 2027-2028 trở đi, khi chính sách mở rộng sang vùng II và đến 2028-2029 phủ toàn tỉnh, áp lực tổ chức sẽ tăng. Chính vì vậy, cần hình thành thói quen làm việc có hệ thống: báo cáo nhu cầu đúng thời hạn, phối hợp chặt với Sở Giáo dục và Đào tạo, xây dựng quy định nội bộ về sử dụng sách. Sách giáo khoa miễn phí sẽ chỉ phát huy hết ý nghĩa khi không bị xem là "đồ cho không", mà là nguồn lực công cộng cần được sử dụng lâu dài, hiệu quả và có trách nhiệm.
