Chuyển dịch năng lượng Việt Nam: cuộc chơi của các tập đoàn hạ tầng
Chuyển dịch năng lượng Việt Nam là quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ thống cung ứng năng lượng, từ nguồn điện hóa thạch sang điện sạch, kết hợp cải tổ thị trường điện, đổi mới mô hình doanh nghiệp nhà nước và xây dựng năng lực công nghiệp, tài chính, quản trị rủi ro để đáp ứng mục tiêu giảm phát thải và an ninh năng lượng dài hạn. Điểm đáng nói là cuộc chơi này không diễn ra trong khoảng trống thể chế, mà xoay quanh hai trụ cột: PetroVietnam và EVN. Một bên đang chuyển mình thành Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia với tham vọng dẫn dắt các trung tâm công nghiệp, năng lượng. Bên kia chịu trách nhiệm hệ thống điện quốc gia, đồng thời phải bước vào giai đoạn tái cơ cấu gắn với thị trường điện cạnh tranh. Nếu không định hình rõ vai trò của hai tập đoàn này, chuyển dịch năng lượng sẽ dễ trượt thành cuộc chạy đua công suất thiếu định hướng.
Điện hạt nhân Việt Nam: hợp tác PetroVietnam–EVN hay không có gì cả
Điện hạt nhân Việt Nam, nếu quay trở lại, không thể được xem như một dự án nguồn điện đơn lẻ, mà là một hệ thống công nghiệp – công nghệ phức tạp, gắn với xây dựng, cơ khí chế tạo, tự động hóa, an toàn hạt nhân và phát triển nhân lực chất lượng cao. Trong bối cảnh hai dự án điện hạt nhân tại Ninh Thuận có sự tham gia của cả EVN và PetroVietnam, đề xuất kết hợp thế mạnh của hai bên là lựa chọn mang tính bắt buộc hơn là tùy chọn. EVN có kinh nghiệm vận hành hệ thống điện quốc gia, đấu nối lưới và điều độ nguồn chạy nền – vai trò tự nhiên của "chủ sở hữu và vận hành cuối cùng". Ngược lại, PetroVietnam sở hữu năng lực xây lắp công nghiệp, chế tạo cơ khí và quản lý chuỗi cung ứng, đủ sức trở thành "đối tác công nghiệp chiến lược" để hình thành ngành công nghiệp hỗ trợ cho điện hạt nhân. Nếu tách rời hai trụ cột này, Việt Nam khó mà làm chủ công nghệ trong dài hạn.
LNG: cầu nối an ninh năng lượng hay cái bẫy tài sản mắc kẹt?
Việc coi LNG là cầu nối trong chuyển dịch năng lượng Việt Nam là hợp lý, nhưng chỉ khi chúng ta hiểu rõ đó là cầu nối, không phải điểm đến. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng công suất nhiệt điện LNG dự kiến đạt 22.524 MW vào năm 2030 – một con số đủ lớn để định hình cấu trúc hệ thống điện. LNG giúp bảo đảm an ninh năng lượng và cung cấp khả năng điều chỉnh khi tỷ trọng điện mặt trời, điện gió tăng nhanh. Nhưng nếu đầu tư hạ tầng với vòng đời quá dài so với lộ trình giảm phát thải, nguy cơ "tài sản mắc kẹt" là rất rõ ràng. Phụ thuộc LNG nhập khẩu còn kéo theo biến động giá nhiên liệu toàn cầu và áp lực từ các cam kết sản lượng bao tiêu trong hợp đồng PPA, dễ đẩy chi phí về phía người tiêu dùng nếu không có cơ chế quản trị giá linh hoạt cho các hạ tầng như kho cảng LNG Thị Vải. Nói thẳng: LNG nên là cầu nối giữ nhịp an ninh năng lượng, không phải cái neo kéo chậm chuyển dịch năng lượng.
Tái cơ cấu EVN và thị trường điện: cải cách phải đi cùng bảo vệ người dùng
Tái cơ cấu thị trường điện gắn với EVN đang bị kẹt giữa hai cách nhìn: Bộ Công Thương nhấn mạnh yêu cầu tách bạch phát điện, truyền tải, phân phối, bán buôn và bán lẻ theo kinh nghiệm các nước có thị trường điện cạnh tranh; Bộ Tài chính lại cảnh báo rủi ro tài chính và an ninh cung ứng nếu tách Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia khỏi EVN, khi đơn vị này cần bổ sung khoảng 42.500 tỷ đồng vốn chủ sở hữu và có nguy cơ vi phạm một số hợp đồng BOT. Mục tiêu là vận hành chính thức thị trường bán lẻ chậm nhất vào năm 2030, song song với tái cơ cấu EVN, nhưng hiện nay thị trường bán buôn và bán lẻ vẫn chưa thực chất. Trong giai đoạn 2027–2030, cung ứng điện được dự báo rất căng thẳng, nên mọi bước cải cách phải trả lời được câu hỏi: có làm chậm tiến độ nguồn và lưới hay không. Kinh nghiệm Singapore cho thấy cần giữ một nhà cung cấp mặc định với giá điều tiết; ở Việt Nam, EVN và các tổng công ty điện lực nên đóng vai trò "bên bán lẻ dự phòng" để không ai bị bỏ lại trong quá trình mở cửa thị trường.
PetroVietnam như Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng: trụ cột mới cho các trung tâm năng lượng
Việc PetroVietnam chính thức mang tên Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam từ năm 2025 không phải là thay đổi mang tính hình thức, mà là tuyên bố chính trị – kinh tế về vai trò mới của tập đoàn trong chuyển dịch năng lượng. Báo cáo phát triển bền vững cho thấy PetroVietnam đang đứng trên nền tảng dầu khí rất lớn để bước sang không gian phát triển rộng hơn, nơi khí, điện, LNG, chế biến – chế tạo và năng lượng mới ngày càng quan trọng. Chuyển dịch năng lượng ở đây được đặt trên ba trụ cột năng lượng – công nghiệp – dịch vụ, với năng lượng là lõi, cho phép PetroVietnam hỗ trợ phát triển các trung tâm công nghiệp, năng lượng chứ không chỉ là nhà cung cấp nhiên liệu. Đáng chú ý, ESG đã được lồng ghép vào hệ thống quản trị, gắn với quyết định vốn, đầu tư và quản trị rủi ro – điều kiện tiên quyết để tránh lặp lại câu chuyện tài sản mắc kẹt trong các dự án dài hạn. Một câu nói đáng trích là: "Tổng phát thải Scope 1 của PetroVietnam là 33,76 triệu tấn CO₂e, tăng 1,8% so với năm 2024, nhưng cường độ phát thải điện giảm từ 0,92 xuống 0,88 tCO₂e/MWh". Điều này cho thấy tập đoàn đã bắt đầu dịch chuyển từ tăng trưởng theo sản lượng sang tăng trưởng theo hiệu quả carbon.
