Từ quỹ “tự nguyện” thành áp lực đến quyết định bỏ quỹ phụ huynh
Bỏ quỹ phụ huynh là chủ trương chấm dứt việc Ban đại diện cha mẹ học sinh trực tiếp vận động, thu và quản lý các khoản đóng góp chung, nhằm ngăn tình trạng các khoản “tự nguyện” bị ấn định mức, thu dồn vào đầu năm học và trở thành áp lực tài chính lẫn tâm lý đối với cha mẹ học sinh. Điểm quan trọng của bước chuyển này là tách bạch vai trò đồng hành giáo dục của phụ huynh với việc hình thành một quỹ tiền tập trung do ban phụ huynh đứng ra quản lý. Sau cuộc họp phụ huynh đầu năm, chị L. ở Hà Nội nhận được thông báo mức quỹ dự kiến cho cả năm cho con đang học lớp 2; khoản được gọi là “tự nguyện” nhưng lại có mức cụ thể cho từng học sinh khiến chị khó nói lời từ chối trước số đông. Chính những tình huống như vậy cho thấy vì sao dự thảo Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh mới nhấn mạnh việc ban đại diện không được trực tiếp thu, tiếp nhận hoặc quản lý tiền hỗ trợ và không hình thành quỹ riêng.
Một năm không quỹ: hoạt động học sinh vẫn đầy đủ, không bị “cắt vui”
Điều phụ huynh lo nhất khi bàn chuyện bỏ quỹ phụ huynh không phải là tiền mà là nỗi sợ con cái bị cắt giảm hoạt động tập thể: Trung thu, lễ Tết, văn nghệ, thể thao, trải nghiệm… Nhưng thực tế tại những nơi đã áp dụng mô hình không quỹ cho thấy điều ngược lại: hoạt động học sinh không quỹ vẫn diễn ra đầy đủ, chỉ thay đổi cách thu – chi. Trường Tiểu học Tô Hiệu ở Hưng Yên là ví dụ tiêu biểu: sau một năm không thu quỹ phụ huynh, các hoạt động Trung thu, lễ, Tết vẫn được tổ chức đầy đủ, học sinh vẫn vui, chỉ là cha mẹ không còn cảm giác phải đóng một khoản cố định từ đầu năm rồi “phó mặc” cho ban phụ huynh. Cách làm mới chuyển từ quỹ chung sang thống nhất khoản tiền theo từng hoạt động cụ thể, phân công phụ huynh thực hiện và quyết toán rõ ràng bằng hóa đơn. Như thế, niềm vui của trẻ em được giữ nguyên, trong khi tranh cãi quanh quỹ phụ huynh giảm hẳn.
Tiền bạc minh bạch hơn: mỗi hoạt động, một khoản chi rõ ràng
Điểm thay đổi đáng giá nhất sau khi bỏ quỹ phụ huynh là minh bạch tài chính trường và lớp: tiền đi đâu, chi vào việc gì đều gắn với từng hoạt động cụ thể. Tại những lớp không còn quỹ chung, mọi chi phí như thuê đồ phục vụ biểu diễn văn nghệ, mua nước uống khi tập luyện hay quà tặng chung được công khai, chia theo từng lớp và từng học sinh, thay vì gom vào một khoản khó kiểm soát. Theo chia sẻ của phụ huynh, sau mỗi chương trình, các khoản chi được ghi nhận bằng hóa đơn và chia theo đầu người rất rõ ràng, minh bạch. Điều này không chỉ giảm cơ hội cho tình trạng “vẽ chuyện ngày lễ” hay phát sinh phụ phí không cần thiết, mà còn khuyến khích lớp tổ chức hoạt động gọn nhẹ, đúng ý nghĩa tri ân, thay vì chạy theo hình thức. Cùng lúc, các cơ sở giáo dục được yêu cầu thực hiện nghiêm quy định về thu – chi, bảo đảm công khai, đúng mục đích và không tạo thêm áp lực cho phụ huynh.
Phụ huynh nhẹ gánh áp lực tiền đầu năm, lợi ích rõ ràng hơn
Một năm không quỹ phụ huynh, điều phụ huynh cảm nhận rõ nhất là “nhẹ mình” vì không còn áp lực quỹ, nhất là thời điểm đầu năm học vốn đã có quá nhiều khoản phải lo. Trước đây, khoản “tự nguyện” bị ấn định mức, nếu lớp đa số gật đầu thì người muốn nói “không” sẽ rất khó xử vì sợ ảnh hưởng con mình trong tập thể. Bỏ quỹ phụ huynh cắt đứt cơ chế ép buộc tinh vi này: thay vì đóng một lần rồi không biết sẽ chi cho điều gì, nay mỗi khoản đóng đều gắn với nhu cầu cụ thể và thông tin rõ ràng. Theo các phụ huynh từng tham gia ban đại diện, việc không có quỹ không đồng nghĩa ngừng đóng góp. Khi có hoạt động, phụ huynh thống nhất kinh phí cần thiết, cắt cử người chuẩn bị, rồi công khai chứng từ và chia đều; cách làm đó vừa công bằng vừa giảm áp lực cho những người đứng ra tổ chức, vốn dễ bị soi xét về thu – chi. Chính vì thế, nhiều người trong ban phụ huynh thẳng thắn thừa nhận họ cũng “muốn bỏ quỹ cho đỡ mệt”.
Sau khi bỏ quỹ: cần cơ chế để “tự nguyện” không biến thành bắt buộc kiểu mới
Bỏ quỹ phụ huynh là bước đi đúng nhưng không phải là điểm dừng. Điều đáng bàn hơn là cơ chế thực thi để mọi khoản đóng góp thực sự tự nguyện, công khai, không biến thành một dạng áp lực mới. Dự thảo Thông tư thay thế quy định cũ về Ban đại diện cha mẹ học sinh đã đặt nền tảng: ban đại diện không trực tiếp thu, quản lý tiền hỗ trợ và không hình thành quỹ, qua đó giảm nguy cơ lạm thu. Nhưng nếu nhà trường hoặc nhóm phụ huynh khác tiếp tục “gợi ý” các khoản chi mà không minh bạch thì bài toán vẫn chưa được giải. Theo định hướng, cơ quan quản lý sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm nếu phát hiện lạm thu; người đứng đầu cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm khi để xảy ra tình trạng này. Tuy vậy, sự bền vững của chủ trương bỏ quỹ phụ huynh phụ thuộc rất nhiều vào văn hóa đối thoại: nhà trường nói rõ nhu cầu, phụ huynh có quyền từ chối nếu không thấy cần thiết, và mọi khoản đóng góp đều gắn với lợi ích học sinh một cách cụ thể, nhìn thấy được.
