Giáo dục ngoài công lập: van giảm áp cho hệ thống nhưng không phải vùng trống quản lý
Giáo dục ngoài công lập là tập hợp các cơ sở giáo dục do tổ chức, cá nhân đầu tư ngoài ngân sách nhà nước, hoạt động song song với công lập nhằm mở rộng cơ hội học tập, giảm tải cho trường công và tạo thêm lựa chọn đa dạng về chương trình, phương thức đào tạo cho người học trong hệ thống giáo dục quốc dân.
TP.HCM hiện sở hữu hệ thống giáo dục ngoài công lập quy mô lớn, đa dạng, từ trường phổ thông tư thục, trung tâm ngoại ngữ TP.HCM đến các trung tâm bồi dưỡng, kỹ năng sống, tư vấn du học, cơ sở có yếu tố nước ngoài, đáp ứng ngày càng tốt nhu cầu học tập của người dân. Điểm quan trọng là khu vực này không chỉ giảm áp lực tuyển sinh, sĩ số cho trường công, mà còn trở thành phòng thí nghiệm cho mô hình mới, cách làm mới, đặc biệt là các phương thức quản trị hiện đại, gắn với chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, càng phát triển nhanh, bài toán quản lý giáo dục tư nhân càng bộc lộ nhiều khoảng trống, đòi hỏi thành phố phải lựa chọn giữa tăng trưởng số lượng và bảo đảm chất lượng – và thực tế cho thấy TP.HCM đang cố giữ cả hai.
292 trung tâm mở mới, 112 trung tâm bị giải thể: sàng lọc thay vì buông lỏng
Trong năm học 2025–2026, TP.HCM mở mới 6 trường phổ thông tư thục, 2 trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập, 292 trung tâm ngoại ngữ, tin học và cơ sở đào tạo bồi dưỡng có vốn đầu tư nước ngoài, cùng 148 tổ chức tư vấn du học và 67 trung tâm giáo dục kỹ năng sống. Đây là con số cho thấy tham vọng mở rộng mạnh khu vực giáo dục ngoài công lập, đặc biệt ở mảng ngoại ngữ, tin học và các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu.
Đáng chú ý, song song với làn sóng mở mới, thành phố giải thể hoặc thu hồi quyết định 112 trung tâm ngoại ngữ, tin học không đạt yêu cầu. Cùng đó là 10 trung tâm kỹ năng sống, một số trường phổ thông tư thục và cơ sở giáo dục hòa nhập bị giải thể hoặc đình chỉ hoạt động. Câu chuyện không còn là “mở càng nhiều càng tốt”, mà là “mở có chọn lọc, đóng những điểm yếu kém”. Một câu nói có thể trích dẫn: “Trong năm học 2025–2026, TP.HCM có 112 trung tâm ngoại ngữ, tin học bị giải thể hoặc thu hồi quyết định, trong khi có 292 trung tâm, cơ sở đào tạo bồi dưỡng có vốn đầu tư nước ngoài được mở mới”. Điều này cho thấy thành phố chấp nhận một “thị trường giáo dục ngoài công lập biến động mạnh về số lượng cơ sở hoạt động” như cái giá phải trả cho sàng lọc chất lượng.
Mở rộng tư nhân để nâng chất hệ thống, không phải để “xã hội hóa” trách nhiệm nhà nước
Khối giáo dục ngoài công lập đang góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục của thành phố thông qua việc thử nghiệm mô hình quản trị mới, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế. Những trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập hay các trung tâm bồi dưỡng có yếu tố nước ngoài cho thấy bức tranh đa dạng: từ can thiệp cho trẻ khuyết tật, đào tạo kỹ năng, đến các chương trình ngoại ngữ, tin học gắn với chuẩn quốc tế.
Tuy vậy, việc đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục không có nghĩa là nhà nước “nhường sân” cho tư nhân và xem nhẹ trách nhiệm đảm bảo quyền lợi người học. Báo cáo chỉ rõ: quy mô hệ thống ngày càng lớn nhưng chất lượng quản trị của một số cơ sở chưa theo kịp, vẫn tồn tại tình trạng lúng túng trong thực hiện pháp luật, công khai học phí, các khoản thu và dữ liệu còn thiếu, chậm, mang tính đối phó. Khi một quyết định quản trị sai có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, hàng ngàn học sinh, việc để thị trường tự điều chỉnh là không đủ; quản lý giáo dục tư nhân phải coi trọng cả cạnh tranh lẫn kỷ cương.
Chuyển từ “xin – cho” sang quản lý bằng dữ liệu, rủi ro và hậu kiểm
Định hướng cho giai đoạn tới, TP.HCM không giấu tham vọng thay đổi cách quản lý giáo dục ngoài công lập. Cơ quan phụ trách xác định nhiệm vụ xây dựng mô hình quản lý theo dữ liệu và phân loại mức độ rủi ro; chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu, ưu tiên kiểm tra các cơ sở có nguy cơ cao. Nói cách khác, giấy phép hoạt động không phải “tấm bùa miễn kiểm tra”, mà gắn chặt với hậu kiểm và đánh giá liên tục.
Bốn từ khóa “dữ liệu, rủi ro, hậu kiểm và đồng hành” cho thấy một tư duy quản lý mới: nhà nước không chỉ thanh tra – xử phạt, mà còn kiến tạo, hỗ trợ các nhà đầu tư chân chính. Song việc “đồng hành” này đi kèm yêu cầu rõ ràng về pháp lý đất đai, cơ sở vật chất, phòng cháy chữa cháy, đội ngũ giáo viên, chương trình, an toàn trường học và công khai tài chính. Với các chương trình có yếu tố nước ngoài, thành phố nhấn mạnh phải hoạt động đúng phạm vi được phép, đúng luật, đồng thời khuyến khích hợp tác quốc tế để nâng chất ngoại ngữ, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nếu các cơ sở không chịu cập nhật dữ liệu, tự kiểm tra và sửa sai sau thanh tra, việc bị đình chỉ hay giải thể là kết cục khó tránh.
Cân bằng phát triển và kỷ cương: bài kiểm tra dài hạn cho TP.HCM
Từ các con số mở – đóng trung tâm, có thể thấy TP.HCM đang chọn con đường không dễ: vừa thúc đẩy giáo dục ngoài công lập phát triển, vừa dùng công cụ quản lý để giữ kỷ cương. Trong ngắn hạn, việc hàng trăm trung tâm ngoại ngữ TP.HCM và trung tâm bồi dưỡng bị giải thể hoặc thu hồi quyết định tạo cảm giác “phập phồng” cho nhà đầu tư. Nhưng về dài hạn, đó là tín hiệu thành phố đặt lợi ích người học lên trên lợi ích kinh doanh.
Kết luận quan trọng rút ra là: phát triển phải đi cùng trách nhiệm, tự chủ phải đi đôi với tuân thủ, đầu tư phải gắn với chất lượng và an toàn. Giáo dục ngoài công lập càng giữ vai trò lớn trong hệ thống, càng cần một cơ chế quản lý dựa trên dữ liệu, rủi ro và hậu kiểm, thay vì nặng thủ tục nhưng lỏng giám sát. Nếu TP.HCM kiên trì với hướng đi này, khu vực tư nhân sẽ không chỉ là “van giảm áp” cho trường công, mà trở thành trụ cột cùng gánh trách nhiệm nâng tầm chất lượng giáo dục đô thị lớn nhất nước.
