Cơ hội chỉ mở khi người học có thể bước vào
Giáo dục mở là cách tổ chức việc dạy và học nhằm giúp mọi người tiếp cận tri thức, phát triển năng lực và đóng góp cho xã hội, bất kể điều kiện kinh tế, giới tính hay nơi sinh sống. Nhưng mở rộng tài nguyên không đồng nghĩa đã mở rộng cơ hội: người học cần có phương tiện, kỹ năng và hỗ trợ để sử dụng những tài nguyên ấy.
Ngày 23/10, OpenAP 2026 diễn ra tại Hà Nội với chủ đề “Tương lai mở: Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương”. Khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế cùng thảo luận về học liệu mở, đổi mới giảng dạy, trí tuệ nhân tạo và khả năng tiếp cận giáo dục. Quy mô ấy cho thấy vấn đề đã vượt khỏi phạm vi công nghệ: câu hỏi là ai có thể hưởng lợi từ các thay đổi, và ai vẫn bị bỏ lại phía sau.
Đặt công bằng giáo dục vào trung tâm là lựa chọn đúng. Nếu giáo dục mở chỉ được đo bằng số tài liệu đưa lên mạng, nó có thể tạo kho học liệu lớn mà không làm giảng đường bình đẳng hơn.
Kết nối số không xóa khoảng cách số
Công nghệ số có thể đưa bài giảng và học liệu vượt qua khoảng cách địa lý, nhưng một đường dẫn không tự biến thành cơ hội học tập. Sinh viên ở vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn có thể gặp trở ngại về hạ tầng, thiết bị, chi phí học tập và kỹ năng số. Vì thế, học tập trực tuyến hay tài nguyên số chỉ bao trùm khi người học có điều kiện tiếp cận và sử dụng chúng.
Ông Huỳnh Thành Đạt, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, lưu ý rằng chênh lệch điều kiện học tập giữa sinh viên ở các vùng và đô thị lớn, cùng hạn chế trong tiếp cận công nghệ, vẫn là những vấn đề cần giải quyết. Chính sách mở nếu bỏ qua những khác biệt ấy có nguy cơ ưu tiên người vốn đã kết nối tốt, thay vì giúp người gặp nhiều rào cản nhất.
Bởi vậy, công bằng không thể chỉ nằm trong mục tiêu hay khẩu hiệu. Cần sự phối hợp giữa Nhà nước, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội để tháo gỡ rào cản thể chế, tài chính và công nghệ; đồng thời bảo đảm học liệu phù hợp với nhu cầu và hoàn cảnh của người học.
Thử thách lớn nhất nằm ở giảng đường
OpenAP 2026 làm rõ một khoảng cách đáng lo: khoảng cách giữa việc ban hành chính sách và thay đổi thực tế trong lớp học. Tiến sĩ Trương Ngọc Tường Vi, giảng viên Đại học Melbourne và Trưởng Mạng lưới Go Global châu Á - Thái Bình Dương, nhấn mạnh cần chuyển giáo dục mở từ định hướng thành hành động thực chất. Bà cảnh báo chính sách không tự quyết định kết quả cuối cùng: trường có thể chỉ tải tài liệu lên kho để hoàn thành chỉ tiêu, trong khi cách dạy và trải nghiệm học tập vẫn nguyên vẹn.
Thông tư 61 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, đặt nền tảng để việc phát triển học liệu mở trở thành trách nhiệm của các trường. Các mục tiêu đến năm 2030 gồm hơn 60% cơ sở giáo dục đại học tham gia đóng góp học liệu, ít nhất 600 học liệu mở chất lượng cao cấp quốc gia và hơn 75% giảng viên, người học chủ động khai thác nguồn tài nguyên này. Những con số có ý nghĩa nếu đi cùng thay đổi trong thực hành, không phải chỉ làm đẹp báo cáo.
Một ví dụ thiết thực là giảng viên điều chỉnh chương tài liệu mở quốc tế bằng tình huống doanh nghiệp Việt Nam, bổ sung hoạt động tương tác rồi chia sẻ phiên bản cải tiến với đồng nghiệp. Đó là cách biến học liệu thành công cụ giảng dạy sống động thay vì tệp tin nằm im trong kho.
Đo độ mở bằng người học được phục vụ
Trong giai đoạn đến năm 2027, các ưu tiên được đề xuất cho trường đại học bao gồm xây dựng lộ trình bồi dưỡng năng lực cho từng nhóm: từ khai thác học liệu cơ bản đến biên soạn và bản địa hóa ở mức nâng cao. Đây là hướng đi cần thiết, bởi giảng viên không thể đổi mới phương pháp nếu thiếu thời gian, kỹ năng và sự ghi nhận của nhà trường; người học cũng không được hưởng lợi từ tài nguyên mà họ không thể tiếp cận.
Thước đo thuyết phục nhất của giáo dục mở không phải là có bao nhiêu tệp được đưa lên nền tảng, mà là ai có thể dùng chúng, học được gì và việc dạy học đã đổi khác ra sao. Trường đại học cần đầu tư vào năng lực thư viện, hạ tầng phù hợp, học liệu dễ tiếp cận và cơ chế khuyến khích giảng viên chia sẻ, cải tiến nội dung.
Giáo dục mở có thể mở rộng cánh cửa đại học, nhưng công nghệ và văn bản chính sách không thể tự mở cửa cho tất cả. Chỉ khi nhà trường đưa tinh thần ấy vào giảng đường và ưu tiên người đang gặp nhiều rào cản nhất, lời hứa về công bằng mới thành cơ hội học tập thực sự.
