Thị trường carbon Việt Nam là gì và tại sao minh bạch phải đi trước
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế kinh tế cho phép các doanh nghiệp và tổ chức mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, biến những nỗ lực giảm phát thải thành hàng hóa có giá trị, qua đó hỗ trợ mục tiêu phát triển sạch và ứng phó với biến đổi khí hậu một cách chi phí hợp lý và có thể kiểm chứng.Đây không phải là sân chơi kỹ thuật dành riêng cho giới chuyên gia, mà là nền tảng định hình lại cách doanh nghiệp sản xuất, đầu tư công nghệ và cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Vấn đề then chốt không phải ở việc có hay không một sàn giao dịch, mà là mức độ minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm trong toàn bộ quá trình đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu phát thải. Khi Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh cần “đưa thị trường các-bon từ chính sách vào thực tiễn một cách minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm”, thông điệp cốt lõi là: nếu thiếu niềm tin và chuẩn mực rõ ràng, thị trường sẽ chỉ là khẩu hiệu, không phải công cụ chuyển đổi xanh.
Từ nghị quyết đến sàn giao dịch: chính sách đã đủ làm nền chưa?
Điểm cộng lớn của thị trường carbon Việt Nam là khung chính sách không còn nằm trên giấy trắng. Ngày 28/7, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ban hành Kết luận 75-KL/TW, đặt nhiệm vụ phát triển thị trường carbon gắn với bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Song song, hệ thống pháp luật về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và thị trường carbon đã cơ bản hình thành và tiếp tục được hoàn thiện. Bước đi mang tính biểu tượng là việc sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm ngày 29/6, tạo nền tảng trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Tuy nhiên, việc có sàn không đồng nghĩa thị trường vận hành hiệu quả. Thị trường carbon Việt Nam mới chỉ chuyển từ giai đoạn hình thành thể chế sang những bước đi cụ thể hơn, trong đó kết nối cung – cầu được xem là mắt xích quan trọng để biến tiềm năng giảm phát thải thành hàng hóa có giá trị. Nếu không sớm lấp đầy khoảng trống từ văn bản đến giao dịch thực chất, rủi ro lớn nhất là doanh nghiệp mất kiên nhẫn và xem thị trường carbon như nghĩa vụ hành chính, thay vì cơ hội kinh doanh.
Nguồn cung tín chỉ carbon: nhiều dự án, ít chiến lược
Một trong những điểm sáng hiếm hoi là danh mục dự án phát triển sạch đã tương đối phong phú. Hiện Việt Nam đã có hàng trăm dự án theo Cơ chế phát triển sạch (CDM) được cấp tín chỉ carbon. Bên cạnh đó là hơn 10 dự án theo Cơ chế tín chỉ chung (JCM) và nhiều dự án theo các tiêu chuẩn carbon khác. Đây là cơ sở để khẳng định tiềm năng cung ứng tín chỉ carbon của Việt Nam không hề nhỏ. Thế nhưng, nguồn cung phong phú sẽ trở thành gánh nặng nếu không gắn với chiến lược thị trường rõ ràng: chuẩn nào được công nhận trong nước, tín chỉ nào có thể dùng để bù trừ nghĩa vụ, dự án nào hướng tới xuất khẩu tín chỉ cho đối tác quốc tế. Lãnh đạo cơ quan quản lý cho biết việc công nhận tín chỉ phát triển theo các tiêu chuẩn độc lập để giao dịch trên thị trường trong nước sẽ được xem xét trong thời gian tới. Câu hỏi phải đặt ngược lại: tại sao đến giờ chúng ta vẫn đang ở thì tương lai cho một quyết định mang tính nền tảng như vậy?
Điểm nghẽn cung – cầu: doanh nghiệp cần hơn một sổ tay hướng dẫn
Diễn đàn Carbon Việt Nam tổ chức ngày 14/8, với 400 đại biểu từ cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tài chính tham dự, cho thấy mức độ quan tâm đã tăng rõ rệt. Phiên kết nối doanh nghiệp tại diễn đàn và hai biên bản ghi nhớ về kết nối cung – cầu hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon là những tín hiệu đáng khích lệ. Tuy nhiên, kết nối cung – cầu hiện vẫn ở mức thử nghiệm, chưa hình thành được các giao dịch có khối lượng đủ lớn để kiểm chứng mô hình thị trường. Bên cạnh đó, dù cơ quan quản lý phối hợp với đối tác quốc tế để chuẩn bị sổ tay hướng dẫn xây dựng dự án carbon cho doanh nghiệp, điều cốt yếu hơn là giúp doanh nghiệp hiểu rõ cách tham gia thị trường. Bà Phạm Liên Anh nhấn mạnh muốn tham gia thị trường, doanh nghiệp trước hết phải biết mình phát thải bao nhiêu, nguồn phát thải chính ở đâu và có khả năng đo lường, giám sát, báo cáo, thẩm định các số liệu này. Nếu doanh nghiệp không có năng lực MRV, mọi cuộc nói chuyện về tín chỉ carbon dễ bị treo ở tầng chiến lược, không chạm tới thực tiễn sản xuất.
Từ thị trường thử nghiệm đến công cụ chuyển đổi xanh thực chất
Tác động thực tế lên doanh nghiệp sẽ là thước đo duy nhất cho thành công của thị trường carbon Việt Nam. Thông qua thị trường, doanh nghiệp có thêm cơ sở lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, từng bước thích ứng với yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế. Thị trường carbon cũng tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư công nghệ phát thải thấp, huy động thêm nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế cho hoạt động giảm phát thải. Nhưng để điều này xảy ra, nhà nước không thể chỉ dừng ở vai trò kiến tạo thể chế. Cần một lộ trình rõ ràng nâng chất lượng hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định theo chuẩn quốc tế; củng cố năng lực khoảng 30 tổ chức thẩm định đã đáp ứng yêu cầu chứng nhận tín chỉ; và quan trọng là bảo đảm mọi giao dịch đều được quản lý bằng dữ liệu minh bạch. Kết luận hợp lý cho giai đoạn hiện nay: thị trường carbon đã có khung và có sàn, nhưng chỉ khi chính sách đi vào thực thi hiệu quả, kết nối nhu cầu trong nước với yêu cầu thương mại quốc tế, nó mới trở thành công cụ chuyển đổi xanh thực chất thay vì một “dự án thí điểm kéo dài”.
