Bùng nổ xuất khẩu bán dẫn: Thành tích ấn tượng nhưng chưa đủ
Xuất khẩu bán dẫn Việt Nam là việc các doanh nghiệp trong nước và FDI sản xuất, đóng gói, kiểm thử rồi xuất khẩu linh kiện, mạch tích hợp và các sản phẩm liên quan đến chất bán dẫn, qua đó tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng bán dẫn châu Á và toàn cầu, với tốc độ tăng trưởng kép cao và quy mô thương mại ngày càng lớn. Điểm nhấn gây chú ý nhất là kim ngạch xuất khẩu chip semiconductor 32.4 tỷ USD năm 2023, phản ánh mức độ hội nhập sâu của Việt Nam vào thương mại bán dẫn khu vực và toàn cầu. Nhưng đằng sau con số ấn tượng là một nghịch lý: chúng ta tăng trưởng nhanh nhất trong tám nền kinh tế sản xuất tại châu Á, song vẫn chủ yếu đứng ở khâu đóng gói và kiểm thử – phần giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi. Theo báo cáo "From AI to EVs: How APAC Semiconductors Drive the Global Innovation Map" của FedEx, xuất khẩu bán dẫn Việt Nam có tốc độ tăng trưởng kép 31,8% mỗi năm giai đoạn 2006-2025, cao hơn nhiều so với Hàn Quốc, Đài Loan hay Malaysia. Đây là thành tích đáng nể, nhưng nếu chỉ dừng ở gia công, tăng trưởng sẽ sớm chạm trần.
Vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng bán dẫn châu Á
Khu vực châu Á – Thái Bình Dương hiện chiếm khoảng 58% doanh thu ngành bán dẫn toàn cầu, mỗi nền kinh tế giữ một vai trò riêng trong chuỗi cung ứng bán dẫn châu Á. Đài Loan thống trị gia công theo hợp đồng, Hàn Quốc mạnh về chip nhớ, Nhật Bản cung cấp thiết bị và vật liệu tinh khiết, Trung Quốc mở rộng chế tạo và đóng gói, Ấn Độ trở thành trung tâm thiết kế, còn Singapore, Hong Kong và Tokyo là các đầu mối điều phối hàng. Trong bức tranh đó, Việt Nam được xếp vào nhóm "trung tâm mới nổi" với thế mạnh là nền sản xuất điện tử tạo ra nhu cầu chip tại chỗ, dòng vốn từ các tập đoàn toàn cầu và lao động có kỹ năng, chi phí cạnh tranh. Tuy nhiên, chúng ta vẫn chủ yếu tham gia ở khâu hậu kỳ: đóng gói, kiểm thử thông thường, chưa có tên trong các cụm bán dẫn lớn hay các đầu mối logistics quan trọng. Một con chip có thể đi qua hơn 70 đường biên giới trước khi hoàn thiện, nên việc Việt Nam đứng vững trong mạng lưới này là cơ hội lớn – nhưng nếu không bước lên các khâu phức tạp hơn, chúng ta sẽ mãi là điểm dừng chân giá rẻ.
Tăng trưởng kép 31,8%: Động lực và giới hạn
Theo dữ liệu ITC Trade Map được trích trong báo cáo của FedEx và Frost & Sullivan, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng bán dẫn theo mã HS 8541 và 8542 của Việt Nam có mức tăng trưởng kép 31,8% mỗi năm giai đoạn 2006-2025, gấp hơn 3,6 lần Hàn Quốc, hơn 4 lần Đài Loan và hơn 4,4 lần Malaysia. Đây là câu chuyện bứt tốc từ nền thấp: quy mô xuất khẩu mạch tích hợp của Việt Nam vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với các trung tâm lớn trong khu vực. Việt Nam là nền kinh tế duy nhất vượt ngưỡng tăng trưởng kép 30% ở cả chiều xuất và nhập khẩu, cho thấy chúng ta vừa tăng xuất khẩu, vừa tăng nhập khẩu chip để đóng gói, kiểm thử trong nước. Tăng trưởng công nghiệp bán dẫn được hỗ trợ bởi nhu cầu chip cho AI, trung tâm dữ liệu, thiết bị kết nối và phương tiện thế hệ mới. Nhưng tăng nhanh không đồng nghĩa với mạnh. Khi thị trường toàn cầu tiến tới gần 1 nghìn tỷ USD và mô hình tồn kho chuyển từ "vừa đủ" sang "dự phòng", các tập đoàn đa dạng hóa địa lý sản xuất. Nếu Việt Nam không kịp nâng cấp năng lực, dòng dịch chuyển này sẽ dừng lại ở mức lắp ráp giá rẻ, thay vì kéo chúng ta lên nấc thang công nghệ cao.
Chiến lược nâng giá trị gia tăng: Từ gia công sang thiết kế và đóng gói tiên tiến
Một báo cáo của Ngân hàng Thế giới cho thấy Việt Nam đặt mục tiêu doanh thu ngành bán dẫn trên 50 tỷ USD trong giai đoạn 2030–2040, với 15–20% giá trị gia tăng trong nước, và hướng tới 20–25% khi doanh thu vượt 100 tỷ USD giai đoạn 2040–2050. Tham vọng này buộc chúng ta phải dịch chuyển vị trí trong chuỗi cung ứng: từ đóng gói, kiểm thử thông thường sang đóng gói tiên tiến, thiết kế vi mạch tích hợp, thiết kế IP và R&D. Về chiến lược, doanh nghiệp Việt Nam không nhất thiết lao vào cuộc đua chip tiên tiến, mà nên chọn phân khúc chip chuyên dụng có thị trường đủ lớn và phù hợp năng lực như chip điều khiển, chip công nghiệp, ô tô, IoT. Song song, cần hình thành một thị trường nội địa có quyền quyết định sử dụng chip do doanh nghiệp Việt thiết kế, để tạo "đơn hàng học tập" giúp doanh nghiệp trưởng thành về chất lượng và quy mô. Nhà nước phải đóng vai trò điều phối, củng cố liên kết trường – viện – doanh nghiệp trong nước – doanh nghiệp FDI – thị trường tiêu thụ, biến FDI thành đòn bẩy nâng cấp công nghệ thay vì chỉ là nhà máy gia công.
Từ trung tâm mới nổi đến mắt xích chiến lược
Khảo sát tại SEMICON Taiwan với 478 đại diện ngành bán dẫn từ APAC, châu Âu và Bắc Mỹ cho thấy 35% doanh nghiệp kỳ vọng mở rộng sản xuất sang thêm các thị trường APAC trong ba năm tới và 25% sẽ đa dạng hóa nguồn cung. Đây là cơ hội vàng để xuất khẩu bán dẫn Việt Nam chuyển từ "trung tâm mới nổi" thành mắt xích chiến lược trong chuỗi cung ứng bán dẫn châu Á. Dư địa phát triển nằm ở các ngách đóng gói tiên tiến như fan-out ở cấp độ wafer, xếp chồng chip 3D và các phân khúc đòi hỏi độ tin cậy cao như y tế, hàng không vũ trụ. Nhà máy chế tạo chip đầu tiên do một doanh nghiệp viễn thông lớn dẫn dắt được kỳ vọng kéo theo làn sóng nhà cung cấp và startup nội địa. Tuy vậy, Việt Nam vẫn thiếu kỹ sư thiết kế trình độ cao và chưa xuất hiện trong các cụm bán dẫn gắn với mạng lưới logistics lớn. Nếu không giải bài toán nhân lực, hạ tầng và chính sách thiết kế, tăng trưởng kép 31,8% sẽ chỉ là giai đoạn "tăng trưởng gia công". Con đường duy trì bùng nổ xuất khẩu và nâng cao giá trị gia tăng nằm ở quyết tâm bước ra khỏi vùng an toàn lắp ráp, chấp nhận đầu tư dài hạn cho thiết kế và công nghệ lõi.
