Việt Nam nổi lên từ “hậu trường” bán dẫn châu Á
Xuất khẩu bán dẫn Việt Nam là giá trị hàng hóa chip và linh kiện bán dẫn mà các doanh nghiệp trong nước gia công, đóng gói, kiểm thử rồi bán ra thị trường quốc tế, phản ánh mức độ tham gia của nền kinh tế vào thương mại bán dẫn khu vực và toàn cầu, cũng như vị trí trong chuỗi cung ứng châu Á đang tái cấu trúc theo nhu cầu công nghệ mới. Điểm đáng nói không phải là việc Việt Nam có mặt trong ngành bán dẫn – điều này đã diễn ra nhiều năm – mà là tốc độ tăng trưởng xuất khẩu đang buộc khu vực phải nhìn lại. Theo báo cáo "From AI to EVs: How APAC Semiconductors Drive the Global Innovation Map", khu vực châu Á – Thái Bình Dương chiếm gần 58% doanh thu bán dẫn toàn cầu, và trong bức tranh đó, Việt Nam không còn là cái tên mờ nhạt nữa. Xuất khẩu bán dẫn Việt Nam tăng từ nền rất thấp lên quy mô hàng chục tỉ USD, cho thấy chúng ta đã bước ra khỏi vai trò thuần lắp ráp điện tử giá rẻ để trở thành một mắt xích có tiếng nói hơn trong chuỗi cung ứng bán dẫn châu Á. Câu hỏi không còn là “Việt Nam có tham gia hay không”, mà là “Việt Nam sẽ chiếm bao nhiêu phần giá trị trong chuỗi này”.
Tăng trưởng kép 31,8%: tốc độ nhanh nhất trong tám nền kinh tế châu Á
Dữ liệu từ ITC Trade Map cho thấy kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng theo mã HS 8541 và 8542 của Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng kép 31,8% mỗi năm giai đoạn 2006-2025 – cao nhất trong tám nền kinh tế sản xuất châu Á được so sánh. Con số này gấp hơn 3,6 lần Hàn Quốc, hơn 4 lần Đài Loan và hơn 4,4 lần Malaysia, những cường quốc đã định hình ngành bán dẫn khu vực. Một câu trích dẫn đáng chú ý từ báo cáo là: "Xuất khẩu bán dẫn của Việt Nam có tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) 31,8% trong giai đoạn 2006-2025". Tốc độ này không chỉ là thành tích thống kê; nó phản ánh chiến lược dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu sang các điểm sản xuất mới nổi, nơi chi phí cạnh tranh và lao động kỹ năng đang hấp dẫn các tập đoàn. Tuy nhiên, quy mô vẫn là điểm yếu. Giá trị xuất khẩu mạch tích hợp của Việt Nam còn thấp hơn nhiều so với Đài Loan – nơi nắm khoảng 60% thị trường gia công chip theo hợp đồng trong khu vực. Việt Nam đang chạy nhanh, nhưng trên một đường xuất phát thấp; vì vậy, thách thức là duy trì tốc độ đủ lâu để thu hẹp khoảng cách chất lượng, không chỉ khoảng cách số lượng.
Chuỗi cung ứng châu Á phân vai, Việt Nam đứng ở đâu?
Chuỗi cung ứng châu Á trong ngành bán dẫn là mạng lưới phân công lao động từ thiết kế, chế tạo wafer, đóng gói, kiểm thử đến logistics và điều phối hàng, nơi mỗi nền kinh tế giữ một vai trò riêng để cùng tạo ra phần lớn doanh thu bán dẫn toàn cầu. Đài Loan thống trị gia công chip, Hàn Quốc mạnh về chip nhớ, Nhật Bản cung cấp thiết bị và vật liệu tinh khiết, Trung Quốc mở rộng chế tạo và đóng gói, Ấn Độ trở thành trung tâm thiết kế, còn Singapore, Hong Kong và Tokyo là các đầu mối điều phối hàng. Trong bức tranh phân vai đó, Việt Nam được xếp vào nhóm "trung tâm mới nổi" nhờ nền sản xuất điện tử mạnh, dòng vốn từ các tập đoàn toàn cầu như Intel, lao động có kỹ năng và chi phí cạnh tranh. Việt Nam hiện tham gia chủ yếu ở khâu đóng gói và kiểm thử chip bán dẫn, với hoạt động xuất và nhập khẩu chip tăng song hành – nhập để gia công, rồi xuất trở lại. Một con chip có thể đi qua hơn 70 đường biên giới trước khi hoàn thiện, nên mô hình tồn kho vừa đủ đang nhường chỗ cho mô hình dự phòng với đa dạng hóa địa lý. Đây chính là cơ hội: khi các tập đoàn buộc phải phân tán rủi ro, những trung tâm mới nổi như Việt Nam có cửa để chen chân sâu hơn vào chuỗi cung ứng châu Á.
Tăng trưởng công nghệ và dư địa sản xuất chip của Việt Nam
Ngành bán dẫn toàn cầu đang tăng trưởng công nghệ mạnh mẽ nhờ nhu cầu chip cho AI, trung tâm dữ liệu, thiết bị kết nối và phương tiện vận tải thế hệ mới. Bộ tăng tốc AI đã chiếm khoảng 20% doanh số chip toàn cầu, thế giới có hơn 9.000 trung tâm dữ liệu và dự kiến thêm khoảng 2.000 trung tâm giai đoạn 2026-2035. Trong bối cảnh đó, thị trường bán dẫn toàn cầu được dự báo tiến gần ngưỡng nghìn tỉ USD, kéo theo nhu cầu đa dạng hóa địa điểm sản xuất. Việt Nam đã chứng minh được tốc độ ở khâu lắp ráp, đóng gói, kiểm thử, nhưng muốn giữ lại nhiều giá trị hơn, chúng ta phải bước lên các nấc thang công nghệ cao hơn. Dư địa phát triển nằm ở các ngách đóng gói tiên tiến như đóng gói cấp độ wafer dạng fan-out, xếp chồng chip 3D, và các phân khúc đòi hỏi độ tin cậy cao như y tế, hàng không vũ trụ. Theo đánh giá, khả năng đổi mới công nghệ, nguồn nhân lực kỹ thuật trình độ cao, độ mở của nền kinh tế và sự ổn định chính trị là những yếu tố có thể giúp Việt Nam trở thành mắt xích quan trọng hơn trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Nhưng điều đó chỉ xảy ra nếu chúng ta chủ động đầu tư vào thiết kế vi mạch, sở hữu trí tuệ và nghiên cứu phát triển, thay vì hài lòng với vai trò gia công.
Từ trung tâm lắp ráp đến người chơi có tiếng nói
Xuất khẩu bán dẫn Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng kép 31,8% mỗi năm không phải là đích đến, mà là điểm xuất phát cho một vai trò mới trong chuỗi cung ứng châu Á. Khi xuất khẩu tăng song hành với nhập khẩu, chúng ta đang chứng kiến một nền kinh tế vừa gia công cho thế giới, vừa tích lũy năng lực sản xuất chip trong nước. Để định hình lại vị thế, Việt Nam cần ba chuyển dịch. Thứ nhất, chọn phân khúc chip chuyên dụng – điều khiển, công nghiệp, ô tô, IoT – nơi thị trường đủ lớn và công nghệ không quá xa tầm tay. Thứ hai, xây dựng thị trường nội địa có quyền quyết định sử dụng chip do doanh nghiệp Việt thiết kế và sản xuất, tạo cầu ổn định để doanh nghiệp trưởng thành về chất lượng và quy mô. Thứ ba, Nhà nước phải đóng vai trò điều phối kiến tạo, kết nối trường – viện, doanh nghiệp trong nước, doanh nghiệp FDI và thị trường tiêu thụ, biến FDI thành đòn bẩy nâng cấp năng lực công nghệ. Nếu làm được, Việt Nam sẽ đi từ trung tâm lắp ráp và kiểm thử lên người chơi có tiếng nói trong sản xuất chip, không chỉ chạy theo tăng trưởng mà còn chủ động thiết kế tương lai công nghệ của mình.
