Việt Nam bứt tốc trong xuất khẩu bán dẫn: ý nghĩa của vị trí số 1
Xuất khẩu bán dẫn Việt Nam là sự gia tăng nhanh về lượng và chất của các sản phẩm diode, transistor, linh kiện quang điện, đèn LED, tinh thể áp điện đã lắp ráp và mạch tích hợp điện tử, phản ánh việc nền sản xuất trong nước ngày càng gắn sâu với chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu và nâng dần vai trò từ lắp ráp đơn giản lên các công đoạn công nghệ cao hơn. Tâm điểm của câu chuyện không phải là quy mô, mà là tốc độ tăng trưởng chip: Việt Nam đang dẫn đầu mức tăng trưởng kép về xuất khẩu bán dẫn trong giai đoạn 2006-2025, với bình quân 31,8% mỗi năm, vượt xa Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia, Singapore, Thái Lan, Philippines và Nhật Bản. Đây là con số ấn tượng, nhưng cũng là lời nhắc rằng chúng ta đang đi từ nền thấp, nên không thể tự mãn với vị trí số 1 về tốc độ mà quên khoảng cách về giá trị thực tế.
Xuất khẩu và nhập khẩu cùng tăng trên 30%: dấu hiệu của một chuỗi sản xuất đang hình thành
Điểm đáng chú ý nhất trong bức tranh bán dẫn không phải chỉ là xuất khẩu bùng nổ, mà là việc nhập khẩu cũng tăng gần tương đương, cho thấy chuỗi sản xuất trong nước đang dần hoàn chỉnh. Việt Nam là nền kinh tế duy nhất trong nhóm khảo sát vượt ngưỡng tăng trưởng kép 30% ở cả hai chiều: xuất khẩu bán dẫn tăng bình quân 31,8% mỗi năm, trong khi nhập khẩu tăng khoảng 30% trong thập niên qua. Điều này phản ánh một mô hình rõ ràng: chúng ta nhập chip về để đóng gói, kiểm thử, lắp ráp mô-đun và tích hợp hệ thống con trong nước, rồi tái xuất ra thế giới. Nếu chỉ xuất khẩu tăng mà nhập khẩu không đi cùng, Việt Nam sẽ khó trở thành mắt xích đáng kể trong chuỗi cung ứng bán dẫn; ngược lại, tăng song hành cho thấy một hệ sinh thái sản xuất đang mở rộng chứ không chỉ là gia công đơn lẻ.
Vai trò mới của Việt Nam trong chuỗi cung ứng bán dẫn châu Á
Trong hệ sinh thái bán dẫn toàn cầu, châu Á – Thái Bình Dương đã trở thành trung tâm khi chiếm gần 58% doanh thu toàn ngành, nhưng mỗi nền kinh tế giữ một vai riêng. Trung Quốc đại lục cung cấp vật liệu, Đài Loan tập trung sản xuất bán dẫn tiên tiến, Hàn Quốc mạnh về chip nhớ, Nhật Bản dẫn về thiết bị và đầu vào chuyên dụng. Ở khâu hậu kỳ, Malaysia, Philippines, Thái Lan và Indonesia đảm nhiệm đóng gói, kiểm thử, lắp ráp mô-đun và tích hợp hệ thống con. Việt Nam hiện được xếp vào nhóm “trung tâm mới nổi”, với lợi thế nền sản xuất điện tử mạnh, chi phí cạnh tranh, lao động có kỹ năng và khả năng thu hút các tập đoàn quốc tế. Nói cách khác, chúng ta đang chuyển từ vị thế công xưởng lắp ráp sang một mắt xích có tiếng nói hơn trong chuỗi cung ứng bán dẫn, dù vẫn chủ yếu ở phần back-end.
Từ lắp ráp đến công nghệ cao: bước chuyển khó nhưng bắt buộc
Tốc độ tăng trưởng chip ấn tượng sẽ vô nghĩa nếu Việt Nam mãi đứng ở khâu đơn giản nhất. Các báo cáo đều nhấn mạnh dư địa phát triển nằm ở những ngách công nghệ cao hơn như đóng gói tiên tiến cấp độ wafer dạng fan-out, xếp chồng chip 3D và các phân khúc đòi hỏi độ tin cậy cao như y tế, hàng không vũ trụ. Đồng thời, việc hình thành cơ sở chế tạo chip trong nước – trong đó có kế hoạch nhà máy do Viettel dẫn dắt – được kỳ vọng kéo theo mạng lưới nhà cung cấp và startup nội địa. Nhưng chặng tiếp theo sẽ khó hơn nhiều: tiến lên đóng gói tiên tiến và thiết kế chip đòi hỏi nhân lực chuyên sâu, nguồn điện ổn định, hạ tầng logistics chuyên dụng và khả năng kết nối đáng tin cậy với các cụm bán dẫn lớn trong khu vực. Nếu không đầu tư mạnh vào những yếu tố này, Việt Nam sẽ bị kẹt ở vai trò trung tâm lắp ráp giá rẻ, dù tăng trưởng ngắn hạn vẫn đẹp trên giấy.
Cơ hội chiến lược giữa làn sóng AI và xe điện
Đà tăng trưởng của xuất khẩu bán dẫn Việt Nam không diễn ra trong chân không, mà bám sát làn sóng công nghệ cao châu Á và toàn cầu. Nhu cầu chip tăng mạnh nhờ trí tuệ nhân tạo, điện toán hiệu năng cao, xe điện và các công nghệ truyền thông tiên tiến, với bộ tăng tốc AI đã chiếm khoảng 20% doanh số chip toàn cầu năm 2024. Một con chip có thể đi qua hơn 70 đường biên giới trước khi hoàn thiện, khiến mô hình tồn kho “vừa đủ” dần nhường chỗ cho mô hình “dự phòng”, với tồn kho đệm và đa dạng hóa địa lý. Khảo sát tại một triển lãm bán dẫn lớn cho thấy 35% doanh nghiệp kỳ vọng mở rộng sản xuất sang thêm các thị trường APAC trong ba năm tới, và 25% sẽ đa dạng hóa nguồn cung. Đây là cơ hội chiến lược: nếu Việt Nam củng cố hạ tầng và năng lực công nghệ, chúng ta có thể trở thành điểm đến ưu tiên trong kế hoạch phân tán rủi ro chuỗi cung ứng của các hãng bán dẫn.
