Công nghệ chỉ hữu ích khi người dân được hướng dẫn
Công nghệ số vùng cao là việc sử dụng thiết bị và nền tảng trực tuyến để người dân ở địa bàn khó khăn tiếp cận dịch vụ, kỹ năng và thông tin thiết yếu, với sự hỗ trợ phù hợp từ cộng đồng và chính quyền. Giá trị của công nghệ không nằm ở số ứng dụng được cài đặt, mà ở việc người dân có thể tự dùng điện thoại để giải quyết việc thường ngày.
Ở Pa Tần, địa bàn rộng, nhiều bản xa và nhận thức ban đầu về công nghệ còn hạn chế khiến quá trình phổ cập không thể trông chờ vào việc người dân tự tìm đến. Xã đã kiện toàn 11 Tổ công nghệ số cộng đồng tại 11/11 bản, với 85 thành viên; cán bộ và lực lượng công an đến từng nhà hướng dẫn từ bật điện thoại, tạo tài khoản đến bảo vệ thông tin cá nhân. Đây là cách làm đáng chú ý: chuyển đổi số cộng đồng bắt đầu bằng sự kiên nhẫn, không phải bằng khẩu hiệu.
Nhờ những nhịp cầu ấy, kỹ năng sử dụng điện thoại dần gắn với nhu cầu thực tế. Người dân Pa Tần biết dùng Zalo, Facebook để giới thiệu nông sản, gọi video trao đổi với khách hàng, rồi nhận thanh toán qua ứng dụng ngân hàng hoặc mã QR. Điện thoại vì thế không còn chỉ là phương tiện liên lạc; với một số hộ, nó trở thành công cụ bán hàng và kết nối sinh kế.
Từ thao tác trên điện thoại đến dịch vụ thiết yếu
Kết quả ở Pa Tần cho thấy hướng dẫn trực tiếp có thể chuyển thành năng lực sử dụng dịch vụ. Trong chín tháng đầu năm, xã tiếp nhận gần 3.300 hồ sơ thủ tục hành chính, trong đó 99,9% được thực hiện trực tuyến; hồ sơ phát sinh phí, lệ phí có 92,93% được thanh toán trực tuyến. Đến trung tuần tháng 9/2026, 5.997 người đã kích hoạt tài khoản VNeID, đạt 90,9%.
Những con số này có ý nghĩa vì khoảng cách địa lý vẫn là một rào cản cụ thể. Các chuyến công tác lưu động của Trung tâm Phục vụ hành chính công xã đến Nậm Ban, Nậm Vạc và Pa Tần 2 đã giải quyết hàng trăm hồ sơ tại chỗ, giúp người dân tránh những chuyến đi hàng chục cây số đến trung tâm. Công nghệ càng hữu ích khi được kết hợp với dịch vụ lưu động, thay vì buộc người dân phải tự xoay xở trên mạng.
Sự thay đổi cũng hiện rõ trong câu chuyện mưu sinh: chị Lù Thị Cảnh ở bản Pa Tần 2 quảng bá khẩu xén, thịt trâu và thịt lợn sấy qua mạng xã hội, sau khi được tập huấn và hướng dẫn bán hàng trực tuyến. Đây là mặt đáng giá của công nghệ số vùng cao, nhưng cũng đặt ra yêu cầu dạy cách giao dịch an toàn, kiểm tra đơn hàng và nhận diện lừa đảo, chứ không chỉ cách đăng bài.
Phổ biến pháp luật số phải dễ hiểu và có đường lui
Ở xã Nghinh Tường, nhóm Zalo cộng đồng đưa thông tin về thủ tục hành chính, cư trú, đất đai, hôn nhân và gia đình, phòng chống tảo hôn cũng như lừa đảo trên mạng đến điện thoại của người dân. Anh Hà Quốc Vượng ở xóm Nà Hấu cho biết có thể đọc trước yêu cầu giấy tờ, chuẩn bị và chủ động sắp xếp thời gian thay vì phải hỏi người quen hoặc đến xã mới nắm được thủ tục.
Đó là một hướng phổ biến pháp luật số thiết thực: thông tin có thể được gửi nhanh, chia sẻ và tra cứu lại. Nhưng đăng văn bản lên mạng chưa đồng nghĩa với việc người dân hiểu luật. Nội dung cần ngắn gọn, gắn với tình huống thường gặp và giải thích rõ quyền, nghĩa vụ để bà con có thể áp dụng vào công việc hằng ngày. Với cộng đồng có người hạn chế tiếng phổ thông hoặc chưa quen dùng ứng dụng, hình thức trực tuyến không thể là cánh cửa duy nhất.
Vì vậy, loa truyền thanh, buổi họp thôn, tuyên truyền trực tiếp và nhóm hòa giải vẫn giữ vai trò quan trọng. Kết hợp các kênh giúp thu hẹp khoảng cách thông tin giữa trung tâm xã và bản xa, đồng thời hạn chế nguy cơ bỏ sót người cao tuổi, người không có điện thoại thông minh hoặc chưa tự tin tra cứu nguồn chính thống.
Kết nối số cần tiếp tục đi cùng con người
Hai mô hình ở Pa Tần và Nghinh Tường cùng chỉ ra một nguyên tắc: công nghệ có thể nối người dân với dịch vụ và thông tin, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào người hướng dẫn, cách diễn đạt và những lựa chọn thay thế khi mạng hay kỹ năng không đủ. Nhóm cộng đồng giúp hình thành thói quen sử dụng; Zalo mở thêm kênh tiếp cận pháp luật; còn các buổi gặp trực tiếp bảo đảm thông tin vẫn đến được với người ít dùng điện thoại.
Bước tiếp theo ở Pa Tần là duy trì hướng dẫn tại hộ gia đình song song với hỗ trợ qua nhóm cộng đồng, đồng thời tổ chức các lớp kỹ năng số thiết thực hơn, trong đó có bán hàng an toàn và phòng tránh lừa đảo. Nghinh Tường cũng xác định tiếp tục tuyên truyền trên nền tảng số nhưng giữ hình thức trực tiếp tại thôn, bản để người dân ở nơi khó khăn không bị bỏ lại.
Bài học không phải là đưa càng nhiều dịch vụ lên mạng càng tốt. Mục tiêu đúng hơn là giúp người dân hiểu thông tin, sử dụng được dịch vụ và biết tự bảo vệ mình. Khi công nghệ được nối với sự hỗ trợ tại chỗ, những nhịp cầu số mới thực sự đưa kỹ năng và pháp luật đến gần cộng đồng vùng cao.
