Kỹ năng số phải bắt đầu từ việc người dân cần làm
Kỹ năng số cộng đồng là khả năng sử dụng thiết bị và dịch vụ trực tuyến để giải quyết những việc thiết thực trong đời sống, được hình thành qua hướng dẫn phù hợp và thực hành ngay tại địa phương. Ở miền núi, phổ cập kỹ năng ấy không thể dừng ở lời kêu gọi người dân “lên mạng”; điều quan trọng là có người kiên nhẫn chỉ từng thao tác.
Tại Tà Xi Láng, nơi 98% dân số là đồng bào Mông và một bộ phận người dân còn hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ, các tổ công nghệ số cộng đồng đến tận nhà, giải đáp vướng mắc khi dùng điện thoại thông minh và ứng dụng. Ở thôn Xá Nhù, 15 thành viên phụ trách 184 hộ với 945 nhân khẩu, hướng dẫn theo cách “cầm tay chỉ việc” đến khi người dân có thể tự làm. Trên 90% người dân toàn xã đã được phổ cập kiến thức, hướng dẫn kỹ năng số.
Cách làm này đáng chú ý vì biến công nghệ số vùng cao từ một khái niệm xa lạ thành những việc cụ thể: truy cập ứng dụng, giao dịch trực tuyến và cài đặt, kích hoạt VNeID mức độ 2. Khi người dân được thực hành trên chính chiếc điện thoại của mình, khả năng duy trì thói quen số cao hơn so với chỉ nghe tuyên truyền.
Ở Tà Xi Láng, đích đến là tự dùng được
Mô hình tại Tà Xi Láng lấy hộ gia đình làm điểm đến và sự thành thạo của từng người làm thước đo. Các thành viên tổ công nghệ số được phân công theo khu dân cư, hướng dẫn từng người truy cập ứng dụng, sử dụng tiện ích và thực hiện giao dịch trực tuyến theo khả năng tiếp thu. Xã còn phối hợp các đoàn thể với lực lượng công an để hỗ trợ cài đặt, kích hoạt tài khoản định danh điện tử.
Lợi ích hiện ra trong sinh hoạt và buôn bán: người dân có thể dùng tiện ích số để giao dịch thuận tiện hơn, kể cả khi khách không thanh toán bằng tiền mặt. Đây là cách phổ cập có tính thực dụng: thay vì đo thành công bằng số buổi tuyên truyền, có thể hỏi người dân đã tự thao tác được chưa.
Theo hướng tiếp theo, xã xác định duy trì việc hướng dẫn tại cơ sở, nâng năng lực cán bộ thôn, bản và phát huy lực lượng người bản số. Hướng đi này cần sự bền bỉ, bởi một lần cài ứng dụng chưa đồng nghĩa với việc người dùng hiểu cách sử dụng an toàn và đều đặn.
Mường Khương gắn kỹ năng số với sinh kế và pháp luật
Ở Mường Khương, bộ đội biên phòng phối hợp với người có uy tín hướng dẫn bà con dùng điện thoại thông minh, VNeID và các nền tảng giao tiếp trực tuyến. Người dân có thể nhận thông báo qua nhóm Zalo, trao đổi và hỏi lại khi chưa hiểu; điện thoại cũng trở thành phương tiện tìm kiếm thông tin pháp luật, trong đó có quy định về quản lý, bảo vệ biên giới.
Cách làm ở vùng biên mở rộng mục tiêu từ tiếp cận thông tin sang tạo cơ hội sinh kế. Với gia đình trồng quýt tại Lao Chải, cán bộ, chiến sĩ hướng dẫn chụp ảnh, quay video, viết nội dung giới thiệu và đăng bài quảng bá nông sản. Chị Lồ Rìn Phủng nhờ đó từng bước tiếp cận khách hàng tại Hà Nội, Quảng Ninh, Hải Phòng và nhiều địa phương khác. Các mặt hàng được hướng dẫn quảng bá còn có chè, tương ớt Mường Khương, mận và gạo Séng Cù.
Các tổ công tác hỗ trợ khoảng 4–5 lượt người mỗi tháng làm quen và thực hành kỹ năng kinh doanh trực tuyến. Con số này cho thấy nỗ lực trực tiếp, nhưng quảng bá trên mạng không tự bảo đảm đầu ra: người bán vẫn cần chú trọng chất lượng, nguồn gốc và trách nhiệm với khách hàng. Điểm đáng giá là bộ đội hướng dẫn để người dân tự làm, chứ không làm thay.
Lực lượng tại chỗ là cầu nối quyết định
Hai địa bàn, hai trọng tâm: Tà Xi Láng ưu tiên đưa thao tác số đến từng hộ; Mường Khương kết hợp thông tin pháp luật với hỗ trợ quảng bá sản phẩm. Nhưng mẫu số chung không nằm ở ứng dụng hay nền tảng nào. Đó là người hướng dẫn sống gần dân, hiểu điều kiện địa bàn và biết bắt đầu từ nhu cầu cụ thể.
Ở nơi địa hình phức tạp, khả năng đọc viết và mức độ quen thuộc với công nghệ không đồng đều, hướng dẫn trực tiếp giúp người dân không bị bỏ lại sau một buổi tập huấn. Vai trò của tổ công nghệ số, cán bộ công an, bộ đội biên phòng và người có uy tín vì thế không chỉ là giới thiệu công cụ; họ giúp người dân hiểu, thực hành rồi tự vận dụng.
Thời gian tới, Mường Khương định hướng mở rộng hướng dẫn bán hàng trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và phòng tránh lừa đảo trên mạng, đồng thời số hóa tài liệu tuyên truyền pháp luật bằng mã QR. Tà Xi Láng cũng đặt trọng tâm duy trì hướng dẫn ở cơ sở. Đây là những bước cần thiết để kỹ năng số trở thành năng lực thường ngày, thay vì dừng ở phong trào.
Kết luận, phổ cập kỹ năng số hiệu quả không phải là đưa thật nhiều công nghệ đến bản làng, mà là giúp người dân dùng được công nghệ cho việc họ cần. Khi lực lượng tại chỗ kiên trì cầm tay chỉ việc, điện thoại có thể nối người dân với dịch vụ, thông tin pháp luật và thị trường rộng hơn.
