Mở cơ hội cứu chữa, không hạ thấp ngưỡng bảo vệ
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là việc trẻ có thể hiến một số mô khi còn sống hoặc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời, nhưng chỉ trong phạm vi và theo điều kiện bảo vệ được luật quy định. Đây không phải đề xuất cho phép lấy tạng từ trẻ đang sống một cách rộng rãi.
Chiều 27.10, Bộ Y tế họp báo về dự án luật sửa đổi, trong đó dự thảo phân biệt rõ hiến khi còn sống với hiến sau khi qua đời vì hai việc khác nhau về bản chất. Sự phân biệt này là điểm đúng đắn: nhu cầu cứu người bệnh không thể biến cơ thể trẻ thành nguồn tạng có thể khai thác.
Bối cảnh là những bất cập về độ tuổi người hiến sau thời gian dài thực hiện luật hiện hành, cùng nhu cầu điều trị trẻ mắc bệnh hiểm nghèo. Một bác sĩ từng kể về người hiến tiềm năng mới 17 tuổi, 9 tháng, 20 ngày; khi được hỏi, cơ quan quản lý cho biết chưa đủ 18 tuổi nên không thể lấy tạng. Trường hợp ấy cho thấy quy định cần được xem xét, nhưng không thể lấy sự cấp bách làm lý do bỏ qua hàng rào bảo vệ.
Hai tình huống, hai bộ điều kiện
Với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; trẻ dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của chính mình cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Dự thảo tiếp tục cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bộ phận cơ thể lành của trẻ đang sống.
Sau khi trẻ qua đời, việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ được đặt ra khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi qua đời, đồng thời cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Trẻ cũng có thể thay đổi hoặc hủy đăng ký. Cách thiết kế này hợp lý hơn một cơ chế đồng thuận thay thế, bởi nguyện vọng của trẻ không nên bị người lớn tự ý suy diễn.
Tuy nhiên, đồng ý của gia đình không thể thay thế đánh giá độc lập. Đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An đề nghị bổ sung đánh giá của Hội đồng Y khoa hoặc Hội đồng Đạo đức, bên cạnh các điều kiện về nguyện vọng của trẻ, sự đồng ý của người đại diện và tình trạng chết theo quy định. Đây nên là một yêu cầu bắt buộc, không chỉ là khuyến nghị.
Đồng thuận phải đi cùng giám sát và chống ép buộc
WHO ủng hộ việc tạo điều kiện cho hiến, ghép mô tạng có sự tham gia phù hợp của trẻ em, với điều kiện lợi ích tốt nhất của trẻ được đặt lên hàng đầu. Tổ chức này nhấn mạnh sự đồng thuận, tính tự nguyện, giám sát đạo đức độc lập, bảo vệ khỏi ép buộc và bóc lột, cùng yêu cầu về chất lượng và an toàn. Quan điểm ấy không phải lời cổ vũ mở rộng nguồn hiến bằng mọi giá; đó là phép thử nghiêm khắc đối với thiết kế luật.
Dự thảo cấm mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô và bộ phận cơ thể, đồng thời cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, tạng của trẻ; người vi phạm có thể bị xử lý hình sự. Người hiến còn sống được xác minh nhân thân và đánh giá bởi hội đồng tư vấn độc lập. Những quy định này cần đi kèm quy trình thực thi rõ ràng, vì quan hệ phụ thuộc trong gia đình hoặc giám hộ có thể khiến sự đồng thuận trên giấy không phản ánh ý chí tự nguyện.
Dự thảo còn hướng tới điều phối ghép qua mã quốc gia và danh sách chờ công bằng; quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn phải độc lập, khách quan để hạn chế xung đột lợi ích và nguy cơ làm sai lệch kết quả. Đây là những chốt kiểm soát thiết yếu: sự minh bạch không chỉ bảo vệ trẻ hiến mà còn duy trì niềm tin của gia đình và cộng đồng.
Hội đồng độc lập là điều kiện cần, không phải thủ tục phụ
Dự thảo luật hiến tạng đang được lấy ý kiến nên cơ hội cứu chữa và giới hạn bảo vệ trẻ vẫn cần được cân nhắc song song. Đại biểu Trịnh Xuân An cho rằng ba điều kiện về sự hiểu biết và đồng ý của trẻ, sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, cùng tình trạng chết theo quy định cần được bổ sung bằng đánh giá chuyên môn của Hội đồng Y khoa hoặc Hội đồng Đạo đức. Theo đề xuất, hội đồng có thể xem xét như một cuộc hội chẩn, đánh giá toàn diện thay vì chỉ dựa trên mong muốn hiến.
Đó là điểm cần được đưa vào luật với thẩm quyền, thành phần và trách nhiệm giải trình cụ thể. Tư vấn độc lập cho trẻ khi còn sống, đánh giá y khoa và đạo đức trước khi lấy mô, cơ chế xác minh người đại diện, cùng đường dây báo tin khi có dấu hiệu môi giới hay ép buộc phải vận hành thành một hệ thống thống nhất. Thiếu một mắt xích, giấy đồng thuận có thể trở thành vỏ bọc cho quyết định do người lớn áp đặt.
Vì vậy, hiến mô trẻ em chỉ có thể được chấp nhận khi quyền lợi của trẻ là nguyên tắc ưu tiên và mọi quyết định đều được kiểm tra độc lập. Mở ra cơ hội hiến phù hợp là đáng cân nhắc; biến sự đồng ý của người giám hộ thành chiếc chìa khóa duy nhất thì không. Dự thảo chỉ thuyết phục nếu vừa giúp người bệnh có thêm cơ hội, vừa khiến việc ép buộc và trục lợi trở nên khó thực hiện, dễ phát hiện và bị xử lý nghiêm.
