Xung đột Mỹ-Iran và cú sốc giá dầu toàn cầu
Cuộc chiến Mỹ-Iran là xung đột năng lượng kết hợp quân sự và địa chính trị, trong đó căng thẳng quanh Iran và eo biển Hormuz làm gián đoạn vận chuyển dầu, đẩy giá dầu Mỹ Iran tăng vọt và khiến chi phí nhiên liệu trên toàn cầu leo thang, bất chấp các nỗ lực tăng sản lượng từ Mỹ và OPEC+. Cuộc khủng hoảng này không chỉ là vấn đề ngoại giao, mà trực tiếp trở thành cú sốc lên túi tiền người tiêu dùng và cấu trúc thị trường năng lượng thế giới.
Sáng Chủ nhật, Donald Trump đăng lên Truth Social rằng ông đã hủy kế hoạch tấn công Iran vì “các điều khoản cơ bản của thỏa thuận đã được đồng ý” về việc mở lại eo biển Hormuz. Chỉ vài giờ sau, phía Iran bác bỏ hoàn toàn, khẳng định “không có bất kỳ thỏa thuận nào” về việc mở lại tuyến đường huyết mạch này. Cú phủ nhận làm thị trường lập tức kết luận rủi ro nguồn cung chưa hề giảm, kéo giá dầu tăng thêm 2,4%. Trong bối cảnh này, giá dầu không chỉ phản ánh cung-cầu vật lý, mà còn là biểu đồ đo mức độ mất niềm tin vào lời hứa chính trị.
Eo biển Hormuz là nơi trung chuyển khoảng một phần năm lượng dầu tiêu thụ toàn cầu mỗi ngày. Khi khu vực này bị gián đoạn, phần lớn dầu xuất khẩu từ Trung Đông bị kẹt lại, còn các tuyến đường ống thay thế chỉ xử lý được một phần nhỏ lưu lượng. Điều đó biến xung đột Mỹ-Iran thành nút thắt cổ chai lớn nhất của thị trường dầu thế giới hiện nay. Theo các phân tích theo dõi thời điểm Hormuz có thể mở lại, tuyến đường này nhiều khả năng còn bị hạn chế ít nhất đến năm 2027. Nói cách khác, thị trường đang phải sống chung với rủi ro kéo dài, chứ không phải cú sốc ngắn hạn.
Trump pipeline Sable, OPEC+ cung cấp dầu: vì sao xăng California tăng vẫn không hạ?
Để đối phó giá xăng cao, Trump đặt cược lớn vào hai trụ cột: tăng khai thác trong nước và thúc ép OPEC+ mở van. Ngày 13/03/2024, ông ký lệnh trao quyền khẩn cấp cho Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright theo Đạo luật Sản xuất Quốc phòng để khởi động lại đường ống Sable pipeline. Bộ trưởng Wright sau đó yêu cầu Sable Offshore Corp. mở lại đường ống Santa Ynez ngoài khơi California, vốn bị đóng băng từ năm 2015 sau một sự cố tràn dầu. Theo hồ sơ công ty, Sable nhắm tới việc bán thêm hàng chục nghìn thùng dầu mỗi ngày từ tháng 4 năm đó.
Song song, OPEC+ đồng ý tăng thêm lượng dầu bơm ra thị trường từ tháng 09/2024, với bảy quốc gia cam kết nâng sản lượng tổng cộng 188.000 thùng/ngày. Nhóm này trước đó đã hạn chế xuất khẩu 1,65 triệu thùng/ngày từ tháng 04/2023 và tới nay đã khôi phục toàn bộ lượng cắt giảm. Nếu nhìn trên giấy, sự kết hợp giữa Trump pipeline Sable và OPEC+ cung cấp dầu nhiều hơn phải là công thức hoàn hảo để hạ nhiệt giá xăng California tăng.
Nhưng thực tế lại phũ phàng: xăng tại California vẫn duy trì mức rất cao vào cuối tháng 07/2024, cao hơn đáng kể so với mức trung bình toàn quốc và là mức đắt nhất trong các bang. Cơ bản, phần lớn dầu bổ sung mới tồn tại trên giấy. Các vụ kiện tụng khiến hoạt động thi công ven biển của Sable bị tòa phúc thẩm California chặn lại. Trong khi đó, tình hình chiến sự tại Iran và Ukraine làm cản trở xuất khẩu, khiến lượng OPEC+ tăng thêm không chảy ra thị trường thực như kỳ vọng. Cung lý thuyết tăng, nhưng cung thực tế vẫn bị bóp nghẹt bởi xung đột năng lượng.
Người dân trả giá, doanh nghiệp dầu mỏ thắng lớn
Cuộc chiến Mỹ-Iran đã đẩy giá dầu toàn cầu lên cao, kéo theo chi phí nhiên liệu tăng mạnh cho người tiêu dùng Mỹ. Giá xăng trung bình tại Mỹ tăng khoảng 37% kể từ khi chiến tranh bắt đầu, đẩy hàng triệu hộ gia đình vào cuộc khủng hoảng về khả năng chi trả. Trong khi đó, California trở thành tâm chấn của cơn bão giá, với mặt bằng giá cao hơn rõ rệt so với toàn quốc. Người dân ở đây đang gánh hai tầng chi phí: giá dầu thế giới tăng vì chiến sự, và chi phí địa phương cao do quy định môi trường và hạ tầng lọc dầu hạn chế.
Trớ trêu là cùng lúc đó, các tập đoàn dầu khí lại lập kỷ lục lợi nhuận. Aramco báo cáo lợi nhuận tăng 33% trong quý thứ hai, từ 25,2 lên 33,4 tỉ đô la Mỹ. ExxonMobil cho biết lợi nhuận quý 2 đã tăng hơn gấp đôi lên 14,5 tỉ đô la Mỹ, trong khi Chevron đạt 12,1 tỉ đô la, gấp hơn bốn lần cùng kỳ năm trước. Một tập đoàn năng lượng lớn khác của Anh ghi nhận lợi nhuận quý gần 10 tỉ đô la Mỹ – mức cao thứ hai trong lịch sử công ty. Đây là bức tranh điển hình: khan hiếm nguồn cung đẩy giá năng lượng tăng, người dân chịu đòn, còn các ông lớn dầu khí thu lợi khủng.
Không phải ngẫu nhiên Trump công khai nổi giận với các công ty dầu mỏ. Ông nói: “Họ đang kiếm được quá nhiều tiền. Tôi không thích điều đó”. Điều mỉa mai là một tổng thống luôn tự nhận ủng hộ kinh tế thị trường tự do lại lên tiếng chỉ trích lợi nhuận doanh nghiệp. Nhưng từ góc độ chính trị, điều này dễ hiểu: ông cần chứng minh mình đứng cùng phía với người tiêu dùng đang vật lộn với giá xăng, trong khi các con số lợi nhuận khổng lồ của ExxonMobil hay Chevron làm hình ảnh đó bị đe dọa. Nói thẳng, đây là cuộc xung đột lợi ích giữa cử tri, doanh nghiệp dầu mỏ và Nhà Trắng.
Tại sao giá dầu Mỹ Iran vẫn cao và điều gì chờ phía trước?
Cốt lõi của vấn đề không nằm ở việc Mỹ hay OPEC+ thiếu ý chí tăng sản lượng, mà ở sự bất định kéo dài quanh eo biển Hormuz và các chiến trường khác. Nội dung thỏa thuận mà Trump tuyên bố đạt được với Iran đã bị Tehran coi là “chiến tranh tâm lý” và “danh sách mơ ước”. Khi Iran phủ nhận mọi thỏa thuận mở lại Hormuz, thị trường hiểu rằng dòng dầu qua tuyến huyết mạch này vẫn bị bó hẹp. Trong khi đó, các tuyến vận chuyển thay thế không đủ sức gánh toàn bộ nhu cầu, khiến giá dầu Mỹ Iran tiếp tục chịu áp lực tăng.
Triển vọng gần hạn cũng không nhiều điểm sáng. Các chuyên gia theo dõi đánh giá eo biển Hormuz có thể còn bị hạn chế cho tới năm 2027. Điều này nghĩa là xung đột năng lượng hiện nay có tính chất kéo dài, chứ không phải một cú sốc tạm thời. Ngay cả khi OPEC+ khôi phục toàn bộ phần cắt giảm trước đây và Mỹ tái khởi động thêm nhiều dự án như Sable pipeline, rủi ro địa chính trị vẫn có thể xóa sạch tác dụng của mọi nỗ lực tăng cung. Thị trường dầu đang bị dẫn dắt bởi pháo và tên lửa nhiều hơn là bởi các đường ống.
Một mốc được giới quan sát chờ đợi là ngày 12/08, khi cơ quan thống kê lao động Mỹ công bố dữ liệu lạm phát tháng 07. Nếu lạm phát tiếp tục bị kéo lên bởi chi phí năng lượng, áp lực chính trị lên Trump sẽ tăng mạnh. Khi đó, Nhà Trắng chỉ có hai lựa chọn chính: hoặc chấp nhận đối đầu sâu hơn với các tập đoàn dầu khí, hoặc phải nghiêm túc hơn với con đường ngoại giao để hạ nhiệt vùng Vịnh. Lựa chọn thứ hai khó khăn hơn về mặt chính trị nhưng là con đường bền vững duy nhất: không có thỏa thuận ổn định quanh Hormuz, mọi nỗ lực kỹ thuật tăng sản lượng chỉ là vá víu ngắn hạn.
