Một nhà khoa học môi trường và thông điệp về trách nhiệm thế hệ
GS.TS Đặng Thị Kim Chi là một giáo sư môi trường tiên phong, người đã dành gần 50 năm xây dựng nền tảng khoa học môi trường Việt Nam, đào tạo hàng trăm kỹ sư môi trường và gắn nghiên cứu với bảo vệ làng nghề truyền thống, qua đó chứng minh khoa học có thể đồng thời thay đổi thể chế, gìn giữ văn hóa và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Điều đáng nói trong hành trình ấy không chỉ là những con số ấn tượng, mà là lựa chọn đi ngược dòng thời cuộc. Khi đất nước ưu tiên sản xuất, bà chọn dấn thân vào một lĩnh vực còn gần như trống rỗng, nơi “môi trường” chưa phải từ khóa thời thượng mà là khái niệm xa lạ. Quan điểm của bà rất rõ: nếu không có nền tảng khoa học môi trường Việt Nam đủ mạnh, phát triển kinh tế sẽ luôn phải trả giá bằng sức khỏe người dân và sự mất mát của các giá trị truyền thống.
Từ nữ sinh Hóa đến người đặt nền móng khoa học môi trường
Năm 1971, Đặng Kim Chi tốt nghiệp loại ưu Khoa Hóa, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội và được giữ lại làm giảng viên. Lẽ tự nhiên, bà có thể tiếp tục con đường hóa học thuần túy. Nhưng bối cảnh hậu chiến, với yêu cầu phát triển kinh tế song hành kiểm soát ô nhiễm, đã kéo bà sang một hướng hoàn toàn mới: kỹ thuật bảo vệ môi trường.
Việc được cử sang Cộng hòa Dân chủ Đức nghiên cứu về bảo vệ môi trường là bước ngoặt khó khăn: nền tảng là Hóa học, trong khi môi trường là lĩnh vực gần như chưa tồn tại trong đào tạo trong nước. Bà từng băn khoăn vì “môi trường là ngành còn quá mới”, nhưng vẫn chấp nhận bắt đầu lại, bổ sung kiến thức để theo kịp chương trình nghiên cứu. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: thay vì đứng ngoài, bà chọn trở thành người mở đường cho một ngành mới.
Trở về nước năm 1983, bà cùng đồng nghiệp xây dựng nhóm chuyên gia đầu tiên về kỹ thuật bảo vệ môi trường tại Đại học Bách khoa Hà Nội, trong bối cảnh kinh tế khó khăn và môi trường chưa được coi trọng. Năm 1989, Bộ môn Kỹ thuật môi trường ra đời, mở đầu cho quá trình đào tạo kỹ sư môi trường bài bản ở trong nước. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc một giáo sư môi trường có thể dùng vai trò học thuật để tạo ra thay đổi thể chế, không chỉ dừng ở phòng thí nghiệm.
Đào tạo kỹ sư môi trường: từ bài giảng đến những “công trình sống”
Nếu chỉ nhìn vào danh mục thành tích, người ta dễ bị choáng ngợp: 50 năm cống hiến, chủ nhiệm và tham gia 43 đề tài nghiên cứu khoa học các cấp, hơn 80 bài báo khoa học và đồng tác giả một bằng sáng chế. Nhưng chính bà lại coi “các học trò, hàng trăm kỹ sư kỹ thuật môi trường đã được đào tạo là những công trình mà tôi tự hào”.
Từ Bộ môn Kỹ thuật môi trường được thành lập năm 1989, bà tham gia xây dựng chương trình đào tạo, chuẩn bị đội ngũ nhân lực cho một lĩnh vực hoàn toàn mới. Quan điểm của bà rất dứt khoát: khoa học môi trường Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi có những kỹ sư môi trường đủ năng lực đi vào nhà máy, khu công nghiệp, làng nghề, cơ quan quản lý để kiểm soát ô nhiễm ngay tại nguồn.
Ngày nay, nhiều học trò của bà đang dẫn dắt các chương trình, dự án môi trường trên khắp cả nước – từ quản lý chất thải, xử lý nước thải đến quy hoạch môi trường đô thị và nông thôn. Điều này cho thấy đào tạo kỹ sư môi trường không chỉ là cung cấp kiến thức, mà là tạo ra một thế hệ lãnh đạo chuyên môn mới, có khả năng biến các khái niệm bền vững thành chính sách và hành động cụ thể.
Bảo vệ làng nghề truyền thống: khi khoa học đi cùng văn hóa
Điểm khác biệt lớn nhất trong sự nghiệp của GS.TS Đặng Thị Kim Chi là cách bà gắn khoa học môi trường với bảo vệ làng nghề truyền thống – một không gian vừa kinh tế, vừa văn hóa. Từ năm 1999, khi tham gia đề tài đánh giá hiện trạng môi trường tại các làng nghề ở Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Tây, bà nhận ra đây là “bài toán kép”: bảo vệ sinh kế và di sản, nhưng không chấp nhận đánh đổi sức khỏe cộng đồng.
Làng nghề Việt Nam thường có quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu, sản xuất xen kẽ khu dân cư, không gian làm việc và sinh hoạt không tách biệt, khiến chất thải tác động trực tiếp đến người dân. Bà cảnh báo: ô nhiễm đang làm mất dần vẻ đẹp làng quê và ảnh hưởng không nhỏ tới sức khỏe nhân dân. Quan điểm của bà đi ngược tư duy “hoặc bảo tồn nghề, hoặc bảo vệ môi trường”: nếu chỉ coi làng nghề là nơi sản xuất, giải pháp kỹ thuật sẽ bỏ qua yếu tố văn hóa – xã hội; nếu chỉ giữ nghề mà bỏ qua ô nhiễm, chính cộng đồng làm nghề sẽ chịu hậu quả lâu dài.
Đề tài KC.0908 về môi trường làng nghề mở ra hướng nghiên cứu mới, tạo cơ sở cho việc áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường tại các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ ở nông thôn. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc khoa học có thể bảo vệ làng nghề truyền thống thay vì triệt tiêu chúng: bằng cách cải tiến công nghệ, tổ chức lại không gian sản xuất, xây dựng hệ thống xử lý chất thải phù hợp với quy mô và điều kiện địa phương.
Lãnh đạo học thuật và di sản truyền cảm hứng
Trưởng thành trong một gia đình coi trọng tri thức, gắn bó với cách mạng trong những năm tháng khó khăn, GS.TS.NGND Đặng Thị Kim Chi mang theo mình một hệ giá trị rõ ràng: trách nhiệm, kỷ luật và ý thức cống hiến cho cộng đồng. Chính nền tảng đó giúp bà kiên định với lựa chọn môi trường trong giai đoạn lĩnh vực này chưa được quan tâm đúng mức.
Với vai trò nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường, bà không chỉ tổ chức nghiên cứu mà còn định hình cả một ngành khoa học môi trường Việt Nam, từ giáo trình “Hóa học Môi trường”, “Việt Nam – Môi trường và cuộc sống”, “Giáo trình kinh tế chất thải” đến cuốn “Làng nghề Việt Nam và Môi trường”. Bà được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu cao quý, trong đó có danh hiệu Trí thức khoa học và công nghệ tiêu biểu năm 2022.
Quan trọng hơn, di sản của bà là cảm hứng dành cho thế hệ trẻ: một nhà khoa học có thể đồng thời là người thầy, người kiến tạo thể chế và người bảo vệ di sản. Bài học rõ ràng: khoa học môi trường không phải con đường phụ, mà là lựa chọn nghề nghiệp có khả năng định hình tương lai phát triển bền vững. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm ngày càng gay gắt, câu chuyện của bà là lời nhắc rằng mỗi thế hệ đều có trách nhiệm mở thêm một lối đi mới cho đất nước.
