Thanh Hà: di sản gốm truyền thống là nền tảng, không phải bảo tàng
Làng gốm Thanh Hà là một cộng đồng thủ công truyền thống hơn 500 năm, nơi kỹ thuật làm gốm Việt được lưu giữ trong từng công đoạn, từng bàn tay thợ và trở thành một phần di sản văn hóa phi vật thể gắn với đời sống đương đại.
Trọng tâm của câu chuyện Thanh Hà hôm nay không phải là “giữ nguyên” làng nghề như một bảo tàng ngoài trời, mà là biến di sản gốm truyền thống thành tài sản sống: có giá trị kinh tế, có ý nghĩa cộng đồng và có sức hút với du khách. Hơn 500 năm qua, làng gốm Thanh Hà là nơi giao thoa giữa đất, nước, lửa và óc sáng tạo của người thợ, tạo ra một không gian văn hóa đặc sắc. Nghề gốm ở đây chứa trong mình tri thức bản địa, mỹ cảm dân gian và ký ức cộng đồng được truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi làng nghề, như đã được nhấn mạnh, là một “kho ký ức được lưu giữ bằng đôi tay” của người thợ. Nếu coi di sản là “tàn tích”, Thanh Hà sẽ tự khóa mình trong hoài niệm; nhưng nếu coi di sản là nguồn lực, làng gốm này có thể trở thành hình mẫu cho công nghiệp văn hóa gốm.
Giỗ Tổ 2026: khi nghi lễ truyền thống gặp trải nghiệm du lịch
Giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà năm 2026 không chỉ là ngày tri ân tiền nhân, mà là phép thử quan trọng cho cách làng gốm bước vào đời sống đương đại. Diễn ra vào cuối tháng 8, sự kiện này được thiết kế như một “cầu nối” giữa nghi lễ truyền thống và các hoạt động trải nghiệm cho du khách. Những nghi thức rước kiệu, cúng Tổ được đặt song song với hoạt động làm gốm, vẽ cùng gốm, tham quan lò nung… giúp khách không chỉ nhìn ngắm, mà còn hòa mình vào không gian văn hóa hơn 500 năm tuổi.
Điểm đáng chú ý là lễ giỗ được gắn với tọa đàm “Giữ hồn gốm Thanh Hà - Sáng tạo sản phẩm mới cho du lịch”, nơi nghệ nhân, nhà nghiên cứu, nhà thiết kế và doanh nghiệp cùng tranh luận: điều gì phải được giữ, điều gì có thể đổi mới, và sản phẩm mới sẽ đi vào thị trường bằng cách nào. Đây là cách tiếp cận đúng: di sản không đứng ngoài kinh tế, mà tham gia vào công nghiệp văn hóa gốm như một chủ thể. Sự kiện cũng cho thấy du lịch trải nghiệm đang trở thành đường ra thực tế cho làng nghề, giống như cách khách đến làng Chuông vừa tham quan, vừa mua nón, từ đó mở rộng đầu ra sản phẩm.
Kỹ thuật làm gốm Việt: tài sản vô hình nhưng không thể thay thế
Cốt lõi của làng gốm Thanh Hà không nằm ở số lượng sản phẩm, mà ở tri thức, thẩm mỹ và kỹ thuật làm gốm Việt được kết tinh trong từng động tác của người thợ. Trong mỗi công đoạn làm gốm là tri thức bản địa, mỹ cảm dân gian, tập quán và ký ức cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ở góc nhìn rộng hơn, “trong một kỹ thuật làm gốm không chỉ có công năng của sản phẩm, mà còn có tri thức, thẩm mỹ và câu chuyện của cộng đồng”.
Quan niệm này đặt trách nhiệm lớn lên những đôi tay đang ngày đêm giữ lửa lò gốm. Người Thanh Hà dặn nhau giữ “Tình” với đất, “Tâm” với nghề, truyền ngọn lửa đam mê cho thế hệ sau. Nghệ nhân trẻ Lê Văn Nhật cho rằng đổi mới sản phẩm phải bắt đầu từ kinh nghiệm, kỹ thuật và đời sống của chính người thợ. Đây là lời nhắc rằng mọi sáng tạo thiết kế, mọi chiến lược thị trường sẽ rỗng ruột nếu tách khỏi nền tảng kỹ thuật truyền thống. Từ câu chuyện khác, gốm Hương Canh đã chứng minh: kết hợp kinh nghiệm cũ với kiến thức hiện đại có thể mở ra các dòng sản phẩm ứng dụng, từ phù điêu, tiểu cảnh đến mỹ thuật độc bản.
Từ làng nghề đến công nghiệp văn hóa gốm: bài toán sản phẩm và thị trường
Sau hơn 500 năm, gốm Thanh Hà đang được đặt trong một không gian phát triển mới, nơi văn hóa và nghệ thuật thủ công gặp gỡ thiết kế, du lịch và đời sống đương đại. Câu hỏi then chốt: làm sao vừa giữ bản sắc, vừa tạo ra sản phẩm phù hợp với nhu cầu ngày nay? Nhà nghiên cứu Phùng Tấn Đông đặt vấn đề: khi nhìn một sản phẩm mới, điều gì khiến người ta nhận ra đó là gốm Thanh Hà? Đây không chỉ là chuyện hoa văn, màu đất hay dáng gốm, mà là cách nhận diện một thương hiệu di sản.
Kinh nghiệm từ các làng nghề khác cho thấy, khi coi di sản là “nguồn tài nguyên gốc của công nghiệp văn hóa”, cộng đồng có thể tạo ra sản phẩm mới mà vẫn giữ được câu chuyện gốc. Nón làng Chuông được cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm, gắn với du lịch và thị trường quà tặng, từ đó tạo việc làm cho nhiều nhóm lao động và mở rộng đầu ra. Đây là minh chứng rõ ràng rằng di sản không tự sinh lợi, mà phải đi cùng thiết kế mới, dịch vụ trải nghiệm và chiến lược thị trường. Với làng gốm Thanh Hà, câu chuyện công nghiệp văn hóa gốm chỉ có ý nghĩa nếu sản phẩm mới vẫn cho người xem nhận ra dấu ấn Thanh Hà ở chất liệu, hình khối, màu men và câu chuyện phía sau.
Công nghệ số và cộng đồng: tương lai của làng gốm Thanh Hà
Một bước ngoặt đáng chú ý là việc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Hội An Tây, một doanh nghiệp công nghệ và Công viên Đất nung Thanh Hà ký kết biên bản ghi nhớ về chương trình số hóa làng gốm. Nội dung bao gồm xây dựng bản đồ số làng gốm Thanh Hà, hệ thống thuyết minh tự động cho du khách và kết nối vào hệ sinh thái du lịch số, hướng đến bảo tồn, quảng bá và phát huy bền vững giá trị làng nghề. Sự hợp tác này được xem như bước khởi đầu cho việc “kể lại” câu chuyện làng nghề theo cách mới, đưa di sản đến gần hơn với công chúng bằng công nghệ.
Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu, khi kết hợp sức sáng tạo với khoa học, công nghệ và kỹ xảo hiện đại, các loại hình truyền thống có thể đến với đông đảo công chúng hơn. Nhưng kỹ thuật số không thể thay thế cộng đồng; nó chỉ là công cụ. Nhân tố quyết định vẫn là những người thợ, những gia đình sống bằng gốm, những người tham gia tổ chức lễ giỗ, đón khách, hướng dẫn trải nghiệm. Chính cộng đồng là chủ thể tạo nên cuộc gặp gỡ giữa di sản và sáng tạo, để giá trị xưa tiếp nối trong sản phẩm hôm nay và mở ra con đường sinh kế bền vững cho tương lai. Nếu Thanh Hà tiếp tục đặt người dân vào trung tâm, coi di sản là tài sản chung và công nghệ là phương tiện, làng gốm này có thể trở thành ví dụ thuyết phục về một di sản sống trong thời công nghiệp văn hóa gốm.
