Bản chất cơ chế 30 tỷ đổi 30 tỷ USD: cuộc chơi của hàng hóa không nhạy cảm
Thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung với cơ chế Board of Trade là một kênh thương mại có kiểm soát, trong đó hai bên chọn danh mục hàng hóa không nhạy cảm trị giá khoảng 30 tỷ USD mỗi phía để giảm thuế tương hỗ, chủ yếu tập trung vào hàng tiêu dùng và nông sản thay vì công nghệ chiến lược. Cốt lõi của cơ chế này không phải là tự do hóa toàn diện, mà là phân tách thương mại thành hai nhóm: lĩnh vực công nghệ, an ninh kinh tế và an ninh quốc gia tiếp tục bị quản lý chặt, trong khi hàng hóa không nhạy cảm – gồm đồ gia dụng, nông sản, trang thiết bị tiêu dùng – được mở thêm “làn xanh” về thuế và tiếp cận thị trường. Điều đó đặt Việt Nam vào một vị thế vừa có thêm cửa sổ cơ hội, vừa đối mặt với sức ép cạnh tranh mới ngay trên những phân khúc mà doanh nghiệp trong nước đang dần vươn lên.
Xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ: lợi thế giá có nguy cơ thu hẹp
Hiện nay, xuất khẩu Việt Nam Mỹ vẫn dựa nhiều vào các nhóm hàng truyền thống như dệt may, da giày, gỗ và sản phẩm gỗ, nông lâm sản và thủy sản; các mặt hàng này chưa nằm trọng tâm giai đoạn đầu của cơ chế giảm thuế Mỹ Trung. Nghe qua tưởng như Việt Nam tạm thời đứng ngoài cuộc, nhưng danh mục 77 dòng thuế mà Mỹ công bố lại trùng với nhiều nhóm hàng tiêu dùng, đồ nhựa, đồ gia dụng, đồ chơi và sản phẩm cho trẻ em – những lĩnh vực mà doanh nghiệp Việt đang ngày càng có năng lực cạnh tranh. Nếu Mỹ giảm thuế với hàng Trung Quốc trong các nhóm này, khoảng cách thuế giữa hàng Trung Quốc và hàng Việt Nam sẽ thu hẹp, kéo theo khả năng mất dần lợi thế giá của nhà xuất khẩu Việt trên thị trường Mỹ. Đây không chỉ là bài toán thuế, mà là lời nhắc rằng chiến lược “rẻ hơn Trung Quốc” đã đến lúc hết hiệu lực; doanh nghiệp muốn trụ vững phải dịch chuyển sang lợi thế chất lượng, thiết kế và dịch vụ.
Cherry và bài học nông sản: khi thương mại Mỹ Trung làm thay đổi giá và dòng chảy hàng hóa
Câu chuyện cherry là minh họa sống động cho việc thương mại Mỹ Trung xoay chiều có thể làm thị trường nông sản toàn cầu đảo lộn. Khi Trung Quốc giảm nhập cherry Mỹ vì căng thẳng thương mại leo thang, hơn một nửa lượng cherry Mỹ không còn đường vào thị trường này, buộc nguồn hàng phải chảy sang các thị trường khác, trong đó có Việt Nam. Kết quả là cherry Mỹ vào Việt Nam giảm giá mạnh, nhiều thời điểm thấp hơn chỉ bằng một phần đáng kể so với trước đây. Theo một nhà nhập khẩu trái cây, “giờ cherry Mỹ rẻ ngang cherry Trung Quốc nên không ai nhập hàng Trung Quốc về bán làm gì”. Đó vừa là cơ hội cho người tiêu dùng Việt tiếp cận nông sản Mỹ chất lượng cao với mức giá dễ chịu, vừa là lời cảnh báo đối với nông sản Việt: khi hai nền kinh tế lớn điều chỉnh dòng thương mại, sản phẩm nội địa dễ bị lấn sân ngay trên chính thị trường của mình nếu không kịp nâng chuẩn chất lượng và xây dựng thương hiệu.
Chuỗi cung ứng toàn cầu: Việt Nam có còn là “điểm đến bắt buộc”?
Trong những năm căng thẳng thương mại Mỹ Trung gia tăng, Việt Nam nổi lên như điểm đến thay thế cho các doanh nghiệp tìm cách dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc. Tuy nhiên, cơ chế thỏa thuận giảm thuế Mỹ Trung lại tạo ra một tín hiệu mới: nếu một phần hàng tiêu dùng Trung Quốc được tiếp cận thị trường Mỹ thuận lợi hơn nhờ giảm thuế, động lực chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu sang các nước thứ ba, trong đó có Việt Nam, có thể giảm tốc. Theo ông Đỗ Ngọc Hưng, xu hướng chuyển dịch này sẽ bị ảnh hưởng tùy thuộc mức giảm thuế cuối cùng, độ rộng danh mục hàng hóa và các quy định đi kèm. Nghe có vẻ bất lợi, nhưng thực tế đây là phép thử xem Việt Nam có thể giữ vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhờ năng lực sản xuất, hạ tầng và chất lượng nguồn nhân lực, chứ không chỉ nhờ “bước nhảy tránh thuế” khi hai nền kinh tế lớn xung đột.
Việt Nam nên làm gì trước cuộc tái cấu trúc thương mại Mỹ Trung?
Điểm tích cực của cơ chế Board of Trade là tác động trực tiếp đến hàng Việt còn hạn chế trong giai đoạn đầu; nhiều ngành xuất khẩu chủ lực chưa nằm trong danh mục giảm thuế. Nhưng đây không phải là lý do để doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách đứng ngoài quan sát. Nếu thuế đối với một số hàng tiêu dùng Trung Quốc giảm, ưu thế cạnh tranh của hàng Việt sẽ thay đổi nhanh chóng; người thắng cuộc sẽ là những doanh nghiệp chuẩn bị trước. Các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp Việt cần theo sát cách cơ chế này vận hành, cập nhật liên tục danh mục sản phẩm và mức thuế áp dụng để kịp điều chỉnh chiến lược sản xuất, xuất khẩu. Về phía nhà nước, chính sách hỗ trợ phải dịch chuyển trọng tâm sang nâng chuẩn chất lượng, tuân thủ quy định thị trường và xây dựng thương hiệu thay vì chỉ dựa vào lợi thế chi phí. Kết luận ở đây khá rõ ràng: thương mại Mỹ Trung đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, và Việt Nam chỉ có thể giữ chỗ trong cuộc chơi nếu tự nâng cấp chính mình.
